აკვაკულტურის კომბინირებული მოდელი (IMTA) შავ ზღვაზე აერთიანებს თევზის, ხამაწკისა და წყალმცენარეების წარმოებას გადამამუშავებელ საწარმოსთან.
შავი ზღვის ეკონომიკაზე საუბრისას ხშირად ვჩერდებით ერთ იდეაზე — ან თევზის ფერმა, ან ხამაწკა, ან წყალმცენარე. მაგრამ თანამედროვე ზღვის მეურნეობა უკვე სხვაგვარად ფიქრობს. მსოფლიოში სულ უფრო აქტიურად ვითარდება ინტეგრირებული მრავალტროფული აკვაკულტურა — IMTA (Integrated Multi-Trophic Aquaculture). ეს არის მოდელი, სადაც ერთი წარმოების ნარჩენი მეორე მიმართულებისთვის რესურსად იქცევა და ზღვა მუშაობს როგორც ერთიანი, დაბალანსებული სისტემა.
მარტივად რომ ვთქვათ, ეს არის ეკოსისტემური ფერმა.
ამ მოდელის ცენტრში, როგორც წესი, დგას თევზის წარმოება — ზღვის გალიებში მოშენებული სახეობები, რომლებიც რეგულარულად იკვებება. თევზის ზრდასთან ერთად წყალში ხვდება ორგანული ნივთიერებები. ტრადიციულ მოდელში ეს ეკოლოგიურ რისკად ითვლება. IMTA-ში კი ეს რესურსია. თევზის გალიების გარშემო განთავსდება ხამაწკების თოკები. შავ ზღვაში ბუნებრივად გავრცელებული Mytilus galloprovincialis წყალს ფილტრავს და ორგანულ ნაწილაკებს შთანთქავს. შედეგად წყალი ნაწილობრივ სუფთავდება, ხოლო პარალელურად იქმნება დამატებითი პროდუქტი.
სისტემის მესამე რგოლია წყალმცენარეები. ისინი წყალში გახსნილ აზოტსა და ფოსფორს შთანთქავენ და სწრაფად ზრდიან ბიომასას. სწორედ ის ელემენტები, რომლებიც სხვაგვარად გარემოსთვის ტვირთი იქნებოდა, აქ წარმოების ნაწილად იქცევა. ასე იქმნება ცირკულარული მოდელი, სადაც ზღვა არა მხოლოდ რესურსს იძლევა, არამედ თავად მონაწილეობს პროცესის დაბალანსებაში.
შავი ზღვისთვის ეს განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია. ნახევრად ჩაკეტილი აუზი ეკოლოგიურად მგრძნობიარეა და ნებისმიერი მსხვილი პროექტი საზოგადოებრივ და გარემოსდაცვით კითხვებს აჩენს. ინტეგრირებული მოდელი ამ რისკს ამცირებს. ის არ გამორიცხავს კონტროლს და კვლევას, მაგრამ აძლიერებს არგუმენტს, რომ ზღვის წარმოება შეიძლება იყოს პასუხისმგებლიანი და მდგრადი.
ეკონომიკური თვალსაზრისით, მთავარი სიძლიერე დივერსიფიკაციაშია. ერთი ზღვის ფართობი ერთდროულად იძლევა თევზს, ხამაწკას და წყალმცენარეს. ეს ნიშნავს, რომ შემოსავალი აღარ არის დამოკიდებული მხოლოდ ერთ პროდუქტზე. თუ თევზის ფასი დაეცა, სხვა მიმართულება ინარჩუნებს ბრუნვას. თუ ხამაწკის სეზონი სუსტია, წყალმცენარეები აგრძელებს ზრდას. რისკი ნაწილდება და პროექტი უფრო მდგრადი ხდება.
მაგრამ ნამდვილი გარდატეხა იქ იწყება, სადაც ზღვის მეურნეობას გადამამუშავებელი საწარმო ერთვის. თევზი ხდება ფილე, შებოლილი ან ვაკუუმში შეფუთული პროდუქტი. ხამაწკა გადადის ნახევარფაბრიკატში ან გაყინულ ფორმატში. წყალმცენარე იქცევა ფხვნილად, ექსტრაქტად ან ბიოსტიმულატორად. სწორედ ამ ეტაპზე იქმნება ყველაზე მაღალი დამატებული ღირებულება და სწორედ აქ რჩება ფული რეგიონში.
მსგავსი მოდელები წარმატებით მუშაობს ისეთ ქვეყნებში, როგორიცაა ნორვეგია და კანადა, სადაც ზღვის მეურნეობა უკვე დიდი ხანია გასცდა ერთპროდუქტიან სისტემას. იქ ზღვა აღიქმება როგორც წარმოების პლატფორმა, სადაც ბიოლოგიური პროცესები ეკონომიკურ შედეგში გარდაიქმნება.
შავი ზღვის პირობებში ასეთი პროექტი მოითხოვს სერიოზულ დაგეგმვას — ზონირებას, ჰიდროლოგიურ კვლევას, ხარისხის კონტროლს, ინვესტიციას ინფრასტრუქტურაში. ეს არ არის მცირე საოჯახო ინიციატივა. მაგრამ არც მიუწვდომელი სტრატეგიაა, თუ მას რეგიონული განვითარების პრიზმიდან შევხედავთ.
ინტეგრირებული მოდელი ნიშნავს, რომ სანაპირო აღარ არის მხოლოდ თევზჭერის ადგილი. ის ხდება კლასტერი — წარმოება ზღვაზე, გადამუშავება ნაპირზე, ბრენდი ბაზარზე. იქმნება სამუშაო ადგილები არა მხოლოდ მეთევზეებისთვის, არამედ ტექნოლოგებისთვის, ლაბორანტებისთვის, მენეჯერებისთვის.
შავი ზღვა დღეს ჯერ კიდევ ნედლი რესურსის წყაროდ აღიქმება. მაგრამ თუ ის გადავა ეკოსისტემურ, მრავალპროფილიან მოდელზე, შეიძლება იქცეს სრულფასოვან „ზღვის ეკონომიკად“.
და სწორედ აქ დგას მთავარი კითხვა — მზად ვართ თუ არა შავი ზღვა ვიხილოთ არა მხოლოდ როგორც სანაპირო, არამედ როგორც თანამედროვე, ინტეგრირებული წარმოების სივრცე, სადაც ბუნებრივი რესურსი და ეკონომიკური გათვლა ერთ სისტემად მუშაობს?
ფოტო: აგროკავკასია / AI
ავტორი: მალხაზ ხაზარბეგიშვილი
