ბაბუაწვერა მხოლოდ სარეველა არ არის — მისი ნაყენები და ექსტრაქტები ორგანულ მეურნეობაში მავნებლებისა და მცენარეთა ზოგიერთი დაავადების წინააღმდეგაც გამოიყენება.
ბაბუაწვერას / სამკურნალო ბაბუაწვერას (Taraxacum officinale), რომელსაც ხშირად უბრალო სარეველად მიიჩნევენ, ორგანულ სოფლის მეურნეობაში პოტენციურად სასარგებლო ბიოლოგიურ რესურსად განიხილება. მისი ნაყენებისა და ექსტრაქტების გამოყენება მავნებელი მწერებისა და მცენარეთა ზოგიერთი დაავადების წინააღმდეგ არის აღწერილი, თუმცა მათი ეფექტიანობა კონკრეტული მავნებლისა თუ დაავადების მიმართ ცალკე შეფასებას საჭიროებს.
ბოტანიკური დახასიათება და გავრცელება
ბაბუაწვერას, კონკრეტულად კი, ჩვენთვის კარგად ნაცნობი სამკურნალო ბაბუაწვერას (Taraxacum officinale) ძლიერი, ხორცოვანი, უმეტესად დაუტოტავი მთავარღერძა ფესვი აქვს, რომელიც 20–60 სმ სიგრძეს აღწევს და რძეწვენს შეიცავს. მცენარის ფოთლები ნიადაგის ზედაპირთან როზეტად არის გაშლილი, ხოლო საყვავილე ღერო უშუალოდ ფესვის ყელიდან ამოდის.
ფოთლები მოგრძო-ლანცეტისებრია, ხშირად ღრმად დაკბილული ან ფრთისებრად დანაკვთული და 5–30 სმ სიგრძეს აღწევს. მათი ფორმა მცენარის სახეობისა და ზრდის პირობების მიხედვით იცვლება. ფოთლების როზეტის ცენტრიდან ამოდის უფოთლო, ცილინდრული, შიგნით ღრუ საყვავილე ღერო, რომლის სიმაღლეც დაახლოებით 10–40 სმ-ია. მის წვერზე ვითარდება ერთი მსხვილი, კალათისებრი ყვავილედი, რომლის დიამეტრიც დაახლოებით 2–5 სმ-ია. ყვავილედს მთლიანად ყვითელი, ენისებრი ყვავილები ქმნის. მცენარის დაზიანებული ნაწილებიდან რძეწვენი გამოიყოფა.
ბაბუაწვერა ძირითადად გაზაფხულზე, აპრილ-მაისში ყვავილობს, თუმცა ხელსაყრელ პირობებში ყვავილობა ზაფხულშიც გრძელდება და ზოგჯერ შემოდგომაზეც მეორდება. ყვავილობის შემდეგ ვითარდება მოგრძო თესლურა, რომელსაც გრძელი ნისკარტი და თეთრი, ქოლგისებრი ქოჩორი აქვს. ქოჩორი თესლურების ქარით გავრცელებას უწყობს ხელს.
ბაბუაწვერას გვარის წარმომადგენლები გავრცელებულია მსოფლიოს მრავალ რეგიონში. ისინი გვხვდება მდელოებზე, საძოვრებზე, ბაღებსა და ბოსტნებში, გზისპირებსა და გაზონებზე, აგრეთვე დასახლებულ ადგილებში. საქართველოში ბაბუაწვერას სხვადასხვა სახეობა დაბლობიდან მაღალმთიან ზონამდე გვხვდება.
ქიმიური შემადგენლობა და მოქმედების მექანიზმი
ბაბუაწვერას პესტიციდური და ფუნგიციდური თვისებები განპირობებულია მის ფოთლებში, ყვავილებსა და ფესვებში არსებული ბიოლოგიურად აქტიური ნაერთებით. იგი შეიცავს ტარაქსაცინს, ტარაქსასტეროლს, ფლავონოიდებს, სესკვიტერპენულ ლაქტონებს, ფენოლმჟავებსა და საპონინებს.
ეს ნაერთები მწერებზე მოქმედებენ როგორც კონტაქტური ინსექტიციდები და კვებითი ინჰიბიტორები (ამცირებენ მავნებლების მადას), ხოლო გარკვეულ სოკოვან პათოგენებზე ფუნგიციდურ და სუპრესორულ ზემოქმედებას ახდენენ.
ნედლეულის შეგროვება, შრობა და შენახვა
- შეგროვება: პესტიციდური ხსნარების დასამზადებლად გამოიყენება როგორც მთლიანი მცენარე ფესვებიანად, ისე ცალკე ფოთლები და ყვავილები. მწვანე მასას აგროვებენ გაზაფხულზე ან ზაფხულის დასაწყისში, მასობრივი ყვავილობის პერიოდში. ფესვების შეგროვება უმჯობესია ადრე გაზაფხულზე ან გვიან შემოდგომაზე.
- შრობა: შეგროვებული მასალა შრება ჩრდილში, კარგად ვენტილირებად სივრცეში (სხვენზე ან ფარდულში), ქაღალდზე თხელ ფენად გაშლილი. ფესვებს შრობამდე აცილებენ მიწას და ცივი წყლით რეცხავენ.
- შენახვა: გამხმარი ნედლეული ინახება ქაღალდის ან ქსოვილის პარკებში, მშრალ და გრილ ადგილას. მწვანე მასა თვისებებს 1 წლამდე ინარჩუნებს, ფესვები კი — 2 წლამდე.
მოქმედების სპექტრი
ბაბუაწვერასგან მომზადებული ექსტრაქტები ორგანულ მეურნეობაში გამოიყენება მცირე ზომის მწუწნელი მავნებლებისა და ზოგიერთი დაავადების წინააღმდეგ.
მავნებლები:
- ბუგრები;
- აბლაბუდიანი ტკიპები;
- ფოთლის რწყილები (ფსილიდები);
- თრიფსები;
- კომბოსტოს თეთრულას მუხლუხოები.
დაავადებები:
- ნაცარი;
- ფუზარიოზული ჭკნობა.
დამზადებისა და გამოყენების წესი
1. ბაბუაწვერას ფოთლებისა და ყვავილების ნაყენი
- შემადგენლობა: 400 გ ახალი (ან 40–50 გ გამხმარი) დაქუცმაცებული ფოთლები და ყვავილები; 10 ლ თბილი წყალი (40°C-მდე).
- მომზადება: მცენარეულ მასას დაასხით წყალი და გააჩერეთ 2–4 საათის განმავლობაში, შემდეგ გადაწურეთ.
- გამოყენება: შეასხურეთ მცენარეებს გაუზავებლად, ბუგრებისა და ტკიპების გამოჩენისთანავე. უკეთესი მიკრობადობისთვის დაამატეთ 30–40 გ თხევადი საპონი.
2. ბაბუაწვერას ფესვებისა და მთლიანი მცენარის ნაყენი
- შემადგენლობა: 200–300 გ დაქუცმაცებული ახალი ფესვები (ან 600 გ მთლიანი მცენარე); 10 ლ წყალი.
- მომზადება: მასალას დაასხით წყალი და დატოვეთ 3–5 საათის განმავლობაში, პერიოდულად ერიეთ, შემდეგ გადაწურეთ.
- გამოყენება: გამოიყენება გაუზავებლად, უპირატესად ხილის ხეებისა და ბოსტნეული კულტურების პროფილაქტიკური და სამკურნალო შესხურებისთვის.
უსაფრთხოების წესები და შეზღუდვები
ფიტოტოქსიკურობა: ბაბუაწვერას ხსნარები გამოირჩევა მაღალი ეკოლოგიური უსაფრთხოებით და, როგორც წესი, კულტურულ მცენარეებს არ წვავს.
დაყოვნების პერიოდი: დამუშავებიდან მოსავლის აღებამდე საკმარისია 1–2-დღიანი ინტერვალის დაცვა, რადგან ნაერთები გარემოში სწრაფად იშლება.
დამტვერავი მწერები: მოერიდეთ შესხურებას დღის საათებში, როდესაც ფუტკრები აქტიურად ფრენენ. დამუშავება ჩაატარეთ საღამოს ან დილით ადრე.
ფოტო: აგროკავკასია / AI
გამოყენებული წყაროები:
კარლო ბუაჩიძე — „პესტიციდური აქტივობის მცენარეები“.
D. A. Dodia, I. S. Patel, G. M. Patel — Botanical Pesticides for Pest Management.
შენიშვნა: სტატიას აქვს საინფორმაციო-შემეცნებითი ხასიათი და არ წარმოადგენს აგრონომიულ რეკომენდაციას. მცენარეული ნაყენებისა და სხვა ბიოპრეპარატების მომზადებისა და გამოყენებისას აუცილებელია უსაფრთხოების წესების დაცვა და შესაბამისი სპეციალისტების რეკომენდაციების გათვალისწინება.
