აკვაკულტურა საქართველოში და მსოფლიოში – როგორ ვითარდება თევზის ფერმერული წარმოება

აკვაკულტურის მეურნეობების განვითარება მსოფლიოში და საქართველოში – ახალი რეალობა წყლის რესურსებზე დაფუძნებული სოფლის მეურნეობისთვის.

ბოლო ათწლეულში აკვაკულტურა ერთ-ერთი ყველაზე სწრაფად მზარდი მიმართულება გახდა მსოფლიო სოფლის მეურნეობაში. თუ ადრე თევზი და ზღვის პროდუქტები ძირითადად ბუნებრივი წყაროებიდან – მდინარეებიდან, ზღვებიდან და ტბებიდან მოდიოდა, დღეს მსოფლიო წარმოების ნახევარზე მეტი უკვე ფერმერული მეურნეობებიდან მიიღება. ეს არ არის უბრალოდ ტენდენცია, ეს არის პასუხი იმ რეალობაზე, რომ ბუნებრივი რესურსები შეზღუდულია, მოთხოვნა კი მუდმივად იზრდება.

აკვაკულტურა დღეს აღარ არის მხოლოდ „თევზის აუზი“. ეს არის ტექნოლოგიური დარგი, სადაც გამოიყენება კონტროლირებადი წყლის სისტემა, ჟანგბადის მართვა, საკვების ზუსტი დოზირება, გენეტიკურად შერჩეული ჯიშები და დაავადებების პრევენციის თანამედროვე მეთოდები. სწორედ ამიტომ მსოფლიო მასშტაბით მას უყურებენ როგორც ერთ-ერთ მთავარ გზას, რომ მომავალში ცხოველური ცილის დეფიციტი არ შეიქმნას.

აკვაკულტურის წარმოების ფართობები მსოფლიოში

FAO-ს შეფასებით, მსოფლიო აკვაკულტურის მეურნეობები იყენებენ დაახლოებით 4–5 მილიონ ჰექტარ წყლის და სანაპირო ფართობს (აუზები, ლაგუნები, ზღვის ფერმები, ტბები).

ძირითადი რეგიონები:

• აზია – 70–75%;
• ევროპა – 10%;
• აფრიკა – 8–9%;
• ამერიკის კონტინენტი – 7–8%.

ლიდერი ქვეყნები ფართობებით: ჩინეთი, ინდოეთი, ვიეტნამი, ინდონეზია, ბანგლადეში.

როგორ ვითარდება აკვაკულტურა მსოფლიოში – ტენდენციები და მიმართულებები

FAO-ს მონაცემებით, მსოფლიო აკვაკულტურის წარმოება უკვე აჭარბებს 90 მილიონ ტონას წელიწადში და ყოველწლიურად სტაბილურად იზრდება. ლიდერები არიან აზიის ქვეყნები – განსაკუთრებით ჩინეთი, ვიეტნამი, ინდოეთი და ინდონეზია, სადაც აკვაკულტურა არამარტო კვების წყაროა, არამედ სერიოზული საექსპორტო სექტორიც.

ევროპაში აქცენტი უფრო ხარისხზე და ეკოლოგიურ სტანდარტებზე კეთდება. სკანდინავიური ქვეყნები, ნორვეგია და შოტლანდია აქტიურად ავითარებენ ორაგულის ფერმებს, ცენტრალურ და აღმოსავლეთ ევროპაში კი მზარდია კარპის, კალმახის და ზუთხის მეურნეობები. აქ უკვე საუბარია არა მხოლოდ რაოდენობაზე, არამედ წყლის რესურსების დაცვაზე, დაბინძურების შემცირებაზე და ორგანული აკვაკულტურის განვითარებაზე.

მსოფლიო ტენდენცია ცალსახაა – მომავალი ეკუთვნის:

• დახურულ წყლის სისტემებს (RAS);
• მრავალსაფეხურიან ფერმებს;
• ენერგოეფექტურ ტექნოლოგიებს;
• ეკოლოგიაზე დაბალი ზემოქმედების წარმოებას.

ეს ნიშნავს, რომ აკვაკულტურა ნელ-ნელა ტოვებს „სოფლური ხელობის“ ჩარჩოებს და გადადის ინდუსტრიულ, მაგრამ ეკოლოგიურად პასუხისმგებელ დარგში.

რატომ გახდა აკვაკულტურა ასეთი მნიშვნელოვანი

აქ მთავარი მიზეზი ძალიან მარტივია:

მსოფლიო მოსახლეობა იზრდება, ზღვის რესურსები კი მცირდება. უკვე დღეს ბევრ ზღვასა და ოკეანეში გადაჭარბებული თევზჭერა სერიოზულ პრობლემად ითვლება. ამიტომ სახელმწიფოები და საერთაშორისო ორგანიზაციები პირდაპირ უბიძგებენ ქვეყნებს, რომ მეტი თევზი და წყლის პროდუქტი მიიღონ ფერმერული გზით და არა ბუნებრივი მარაგების ხარჯზე.

ამასთან, აკვაკულტურა სოფლის მეურნეობისთვის არის საინტერესო იმიტომაც, რომ:

• ის შეიძლება განვითარდეს იქ, სადაც მიწის ფართობები შეზღუდულია;
• ქმნის სამუშაო ადგილებს რეგიონებში;
• იძლევა შედარებით სწრაფ ამონაგებს, თუ ტექნოლოგია სწორად არის შერჩეული.

კვაკულტურის წარმოების მოცულობა მსოფლიოში (სახეობების მიხედვით)

მსოფლიო აკვაკულტურის წარმოება (თევზი + ზღვის პროდუქტები) აღემატება 90 მილიონ ტონას წელიწადში.

ძირითადი ჯგუფები:

• მტკნარი წყლის თევზი (კარპი, ტილაპია, კატფიში) – 55–60%;
• ზღვის თევზი (ორაგული, ზღვის ბასი (Dicentrarchus labrax), დორადა (ოქროსთავა ზღვის ქარიყლაპია, Sparus aurata) და სხვ.) – 20–22%;
• მოლუსკები (მიდია, ოსტრა, ხამანწკა) – 15%;
• კრევეტები და კიბოები – 5–7%;

წამყვანი სახეობები მოცულობით: კარპის ჯგუფი (common carp, grass carp, silver carp), ტილაპია (Tilapia, Oreochromis niloticus-ნილსის ტილაპია), ორაგული, კატფიში (ამერიკული ლოქო, Ictalurus punctatus), პანგასიუსი (Pangasianodon hypophthalmus).

აკვაკულტურა საქართველოში – პოტენციალი ბევრად მეტია, ვიდრე რეალობა

საქართველო ბუნებრივად ძალიან ხელსაყრელ პირობებშია აკვაკულტურისთვის. გვაქვს სუფთა წყლები, მთის მდინარეები, ტბები, ხელოვნური წყალსაცავები და ზომიერი კლიმატი. მიუხედავად ამისა, აკვაკულტურა ჯერ კიდევ არ არის იმ დონეზე განვითარებული, როგორსაც ეს რესურსები იძლევა.

დღეს საქართველოში ძირითადი მიმართულებებია:

• კალმახის მეურნეობები მთის რეგიონებში;
• კარპის და თეთრი ამურის აუზები დაბლობ ზონებში;
• შედარებით მცირე რაოდენობით ზუთხის ფერმები.

ბევრი მეურნეობა მუშაობს ნახევრადტრადიციული მეთოდით – ღია აუზები, ბუნებრივი ნაკადი, მინიმალური ტექნოლოგიური ჩარევა. ეს კარგია ეკოლოგიურად, მაგრამ ხშირად ზღუდავს წარმოების მოცულობას, სტაბილურობას და ეკონომიკურ ეფექტიანობას.

ამასთან, ბოლო წლებში ნელ-ნელა ჩნდება დახურული სისტემებიც, სადაც წყლის ფილტრაცია, ჟანგბადის კონტროლი და ტემპერატურის მართვა უკვე ტექნოლოგიურად რეგულირდება. ეს არის სწორედ ის მიმართულება, რაც საქართველოს რეალობაში შეიძლება გახდეს გარდამტეხი.

აკვაკულტურის წარმოების ფართობები საქართველოში

საქართველოში აკვაკულტურისთვის გამოყენებული ფართობები შედარებით მცირეა, თუმცა ბოლო წლებში ნელა იზრდება.

შეფასებითი მონაცემები

საერთო წყლის ფართობი აკვაკულტურაში – 2 000 – 2 500 ჰექტარი, აქედან:

• აუზები და ტბები – 1 200–1 500 ჰა;
• მდინარის კალაპოტზე და არხებზე მოწყობილი ფერმები – 300–400 ჰა;
• წყალსაცავები და სხვა წყლები – დანარჩენი ნაწილი.

ძირითადი რეგიონები: ქვემო ქართლი, კახეთი, იმერეთი.

რა უშლის ხელს განვითარებას საქართველოში

აქ პრობლემა მხოლოდ ფერმერის ცოდნაში არ არის. სისტემური საკითხებია:

• პირველი ინვესტიციების სიმცირეა – აკვაკულტურა საწყის ეტაპზე ხარჯიანია;
• მეორეა ტექნოლოგიებზე ხელმისაწვდომობა – ბევრი თანამედროვე სისტემა ძვირია;
• მესამეა ბაზრის სტრუქტურა – ფერმერს ხშირად არ აქვს გარანტირებული შესყიდვა;
• მეოთხე – ცოდნის დეფიციტი თანამედროვე მეთოდებზე.

ამიტომაც ხშირად ხდება, რომ ადამიანი იწყებს მცირე აუზით, მაგრამ ვერ ახერხებს გაფართოებას, რადგან არ აქვს არც ტექნოლოგიური მხარდაჭერა და არც სტაბილური ბაზარი.

აკვაკულტურის წარმოების მოცულობა საქართველოში (სახეობების მიხედვით)

საქართველოში აკვაკულტურის წლიური წარმოება მერყეობს დაახლოებით 2 500 – 3 500 ტონის ფარგლებში.

სახეობების მიხედვით:

• კალმახი – 45–50%;
• კარპი (სარკისებრი, ჩვეულებრივი) – 25–30%;
• თეთრი ამური და სქელშუბლა – 10–12%;
• ზუთხი – 3–5%;
• სხვა სახეობები – 5–8%.

რატომ შეიძლება აკვაკულტურა გახდეს საქართველოსთვის სტრატეგიული დარგი

თუ სწორად დაიგეგმება, აკვაკულტურა საქართველოში შეიძლება გახდეს:

• რეგიონული დასაქმების წყარო;
• იმპორტის შემცირების საშუალება;
• და ექსპორტის ახალი მიმართულება.

ჩვენი ბაზარი უკვე მოითხოვს უფრო მეტ თევზს, ვიდრე ადგილობრივი წარმოება იძლევა. ეს ნიშნავს, რომ შიდა ბაზარიც კი დაუკმაყოფილებელია. გარდა ამისა, მეზობელ ქვეყნებში – სომხეთში, აზერბაიჯანში, ახლო აღმოსავლეთში – მოთხოვნა მუდმივად იზრდება.

ეს ყველაფერი ქმნის რეალურ შესაძლებლობას, რომ აკვაკულტურა არ იყოს მხოლოდ „ჰობი- მეურნეობა“, არამედ სერიოზული აგრობიზნესის მიმართულება.

დასკვნა – სად ვართ და საით უნდა წავიდეთ

აკვაკულტურა მსოფლიოში უკვე დიდი მიმართულებაა. ეს არის დარგი, სადაც ერთდროულად იკვეთება ეკოლოგია, კვების უსაფრთხოება და ეკონომიკა. საქართველო ამ ეტაპზე ჯერ პატარა მოთამაშეა, მაგრამ ძალიან კარგი რესურსები უჭირავს ხელში – წყალი, კლიმატი და გეოგრაფია.

თუ მოხდება:

• ტექნოლოგიების ხელმისაწვდომობის გაზრდა;
• ფერმერთა გადამზადება;
• და ბაზართან რეალური კავშირი.

მაშინ აკვაკულტურა შეიძლება გახდეს ერთ-ერთი ყველაზე პერსპექტიული მიმართულება საქართველოს სოფლის მეურნეობაში მომდევნო 7–10 წელიწადში.

გამოყენებული რესურსები: FAO, Eurostat, Geostat, OECD, EU Fisheries & Aquaculture Reports.