ფუტკრის გამრავლება

ფუტკრის ოჯახის არსებობა დედა ფუტკრის, მუშა ფუტკრებისა და მამლების კოორდინირებულ საქმიანობაზეა დაფუძნებული. სწორედ მათი ურთიერთქმედება უზრუნველყოფს ოჯახის გამრავლებას, განვითარებასა და სიცოცხლისუნარიანობას.

ფუტკრის ოჯახი ერთიანი, მაღალორგანიზებული ბიოლოგიური სისტემაა, სადაც თითოეული ინდივიდის ფუნქცია მკაფიოდ არის განსაზღვრული. ამ საზოგადოების ცენტრალური ფიგურა დედა ფუტკარია — ოჯახში ერთადერთი სრულფასოვნად განვითარებული მდედრი, რომლის მთავარი დანიშნულება შთამომავლობის წარმოქმნა და ოჯახის გენეტიკური უწყვეტობის უზრუნველყოფაა. გაზაფხულსა და ზაფხულში, როდესაც ოჯახი განვითარების პიკს აღწევს, დედა ფუტკარს დღე-ღამეში 1 500–2 000 კვერცხის დადება შეუძლია, რაც ხშირად მისივე სხეულის მასასაც აღემატება.

ფუტკრის გამრავლების ერთ-ერთი ყველაზე საინტერესო თავისებურება ისაა, რომ მომავალი ინდივიდის სქესი და ფუნქცია კვერცხის განაყოფიერებაზე და შემდგომ კვებაზეა დამოკიდებული. განაყოფიერებული კვერცხიდან ვითარდება მდედრი ფუტკარი, ხოლო გაუნაყოფიერებელი კვერცხიდან — მამალი (ტრუტი). თუმცა, იმის განსაზღვრა, განვითარდება თუ არა განაყოფიერებული კვერცხიდან მუშა ფუტკარი თუ დედა ფუტკარი, მთლიანად კვების რეჟიმზეა დამოკიდებული.

მომავალი დედა ფუტკრის მატლი განვითარების მთელი პერიოდის განმავლობაში მხოლოდ ფუტკრის რძით იკვებება, ხოლო მუშა ფუტკრის მატლი რამდენიმე დღის შემდეგ თაფლისა და ყვავილის მტვრის ნარევზე გადაჰყავთ. სწორედ ეს განსხვავებული კვება განაპირობებს იმას, რომ დედა ფუტკარი სრულ განვითარებას დაახლოებით 16 დღეში ასრულებს, მაშინ როდესაც მუშა ფუტკარს ამისათვის 21 დღე სჭირდება.

ფუტკრის ოჯახის შემადგენლობა

ფუტკრის ოჯახი სამი ძირითადი ტიპის ინდივიდისგან შედგება, რომელთაგან თითოეულს გამრავლებისა და ოჯახის არსებობის პროცესში საკუთარი დანიშნულება აქვს.

• დედა ფუტკარი (დედოფალი) — ოჯახის ერთადერთი სრულფასოვნად განვითარებული მდედრია, რომელსაც კვერცხის დადება შეუძლია. მისი მთავარი ფუნქცია ოჯახის განახლება და გენეტიკური უწყვეტობის შენარჩუნებაა. აქტიური განვითარების პერიოდში დედა ფუტკარი დღე-ღამეში 1 500–2 000 კვერცხს დებს.
• მამალი ფუტკარი (ტრუტი) — სქესობრივად მომწიფებული მამრია, რომლის ძირითადი ბიოლოგიური დანიშნულება ახალგაზრდა დედა ფუტკრის განაყოფიერებაა.
• მუშა ფუტკარი — განუვითარებელი სასქესო სისტემის მქონე მდედრია. იგი ჩვეულებრივ პირობებში კვერცხს არ დებს (გარდა უდედო ოჯახებში განვითარებული ტრუტმდებელი მუშა ფუტკრების შემთხვევებისა), თუმცა სწორედ მუშა ფუტკრები ასრულებენ ოჯახისთვის სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვან ფუნქციებს — ბარტყის გამოკვებას, სკაში ტემპერატურისა და ტენიანობის რეგულირებას, საკვების მოპოვებასა და ბუდის დაცვას.

საქორწინო ფრენა და დედა ფუტკრის განაყოფიერება

ახალგაზრდა დედა ფუტკრის ცხოვრებაში ყველაზე მნიშვნელოვანი ეტაპი საქორწინო ფრენაა. გამოჩეკიდან რამდენიმე დღის შემდეგ იგი ტოვებს სკას და სპეციალურ საკვირაო-საქორწინო სივრცეებში მიფრინავს, სადაც სხვადასხვა ოჯახის მამალი ფუტკრები იყრიან თავს.

შეწყვილება ჰაერში, ფრენის დროს ხდება. დედა ფუტკარი რამდენიმე მამალთან წყვილდება და მიღებულ სპერმას სპეციალურ ორგანოში — სპერმათეკაში — მთელი სიცოცხლის განმავლობაში ინახავს. ეს მარაგი მას 3–5 წლის განმავლობაში ჰყოფნის კვერცხების გასანაყოფიერებლად.

განაყოფიერების შემდეგ დედა ფუტკარი სკაში ბრუნდება და ჩვეულებრივ პირობებში მას აღარ ტოვებს. გამონაკლისია მხოლოდ ოჯახის ბუნებრივი გამრავლების პერიოდი — ნაყრიანობა.

ფუტკრის ოჯახის ბუნებრივი გამრავლება (ნაყრიანობა)

ფუტკრის ოჯახის ბუნებრივ გამრავლებას მეფუტკრეობაში ნაყრიანობა ეწოდება. ეს პროცესი წარმოადგენს ოჯახის, როგორც ერთიანი ბიოლოგიური ორგანიზმის, გამრავლების ბუნებრივ ფორმას.

გაზაფხულსა და ზაფხულის დასაწყისში, როდესაც ოჯახი ძლიერდება და სკაში ფუტკრების რაოდენობა მნიშვნელოვნად იზრდება, ჩნდება სივიწროვე, მატულობს ტემპერატურა და აქტიურდება გამრავლების ინსტინქტი. ამ დროს მუშა ფუტკრები აშენებენ სადედეებს და დედა ფუტკარს მათში კვერცხების დადებას აიძულებენ.

როგორც კი პირველი სადედეები გადაბეჭდვის სტადიას მიაღწევს, ძველი დედა ფუტკარი და ოჯახის ფუტკრების დაახლოებით ნახევარი ტოვებს სკას. ეს პირველი ნაყარია, რომელსაც მეფუტკრეები მაედას უწოდებენ. ნაყარი დროებით ახლომდებარე ხეზე ან სხვა საგანზე გროვდება, შემდეგ კი ახალი საცხოვრებლის საძებნელად მიფრინავს.

ძველ სკაში რჩება ბარტყი, საკვების მარაგი და სადედეები, საიდანაც ახალგაზრდა დედა ფუტკარი უნდა გამოვიდეს. ჩვეულებრივ, პირველი გამოსული დედა ფუტკარი ანადგურებს დანარჩენ სადედეებს და ხდება ოჯახის ახალი დედა. თუმცა ზოგჯერ პროცესი მეორდება და წარმოიქმნება მეორე ან მესამე ნაყარიც.

განვითარების სტადიები

ფუტკრის ოჯახის ყველა ინდივიდი განვითარების ოთხ ძირითად ეტაპს გადის:

კვერცხი → მატლი → ჭუპრი → ზრდასრული ფუტკარი

სწორედ ამ სრული გარდაქმნის (მეტამორფოზის) შედეგად ყალიბდება ოჯახის თითოეული წევრი — დედა ფუტკარი, მუშა ფუტკარი ან მამალი.

ნაყრიანობის ძირითადი წინაპირობები

ნაყრიანობას ხელს უწყობს რამდენიმე ფაქტორი:

• სკაში ფუტკრების ჭარბი რაოდენობა;
• ბარტყის ბუდის გადატვირთვა;
• სკაში თავისუფალი სივრცის ნაკლებობა;
• ვენტილაციის გაუარესება;
• ძლიერი ოჯახისა და ინტენსიური საგაზაფხულო განვითარების პერიოდი.

ამ პირობების ერთობლიობა ოჯახში ბუნებრივი გამრავლების ინსტინქტს აძლიერებს და ნაყრიანობის პროცესს იწვევს.

ფუტკრის ხელოვნური გამრავლება

თანამედროვე მეფუტკრეობაში ბუნებრივ ნაყრიანობას იშვიათად ელოდებიან, რადგან პროცესი რთულად სამართავია და ხშირად თაფლის პროდუქტიულობის შემცირებას იწვევს. გარდა ამისა, ნაყრის დაკარგვის შემთხვევაში მეფუტკრემ შესაძლოა ძლიერი ოჯახიც დაკარგოს.

ამ მიზეზით პრაქტიკაში ფართოდ გამოიყენება ხელოვნური გამრავლების მეთოდები.

• ოჯახის გაყოფა – ძლიერი ოჯახი იყოფა ორ დაახლოებით თანაბარ ნაწილად. ორივე ნაწილს რჩება ბარტყი, საკვები მარაგი და მუშა ფუტკრები, ხოლო ერთ-ერთ მათგანს აძლევენ ახალ დედა ფუტკარს ან სადედეს.
• ნეის (ამონაყარის) შექმნა – რამდენიმე ძლიერი ოჯახიდან იღებენ ბარტყიან ჩარჩოებსა და ახალგაზრდა ფუტკრებს, რომლებიც ახალ სკაში თავსდება. შემდეგ ახალ ოჯახს განაყოფიერებულ დედა ფუტკარს უსვამენ. ეს მეთოდი მეფუტკრეობაში ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებულია.
• სადედეების ხელოვნური გამოყვანა – მაღალპროდუქტიული ოჯახებიდან შერჩეული ახალგაზრდა მატლების გადატანის (ლარვების გადანერგვის) გზით გამოჰყავთ ახალი დედა ფუტკრები. ეს მეთოდი საშუალებას იძლევა სასურველი სამეურნეო თვისებების მქონე ხაზები შეინარჩუნონ და გაამრავლონ.

დასკვნა

ფუტკრის გამრავლება რთული და მაღალორგანიზებული ბიოლოგიური პროცესია, რომელიც ოჯახის არსებობისა და განახლების საფუძველს წარმოადგენს. ბუნებაში ეს პროცესი ნაყრიანობით მიმდინარეობს, ხოლო თანამედროვე მეფუტკრეობაში ფართოდ გამოიყენება ხელოვნური გამრავლების მეთოდები, რაც მეფუტკრეს საშუალებას აძლევს გააკონტროლოს ოჯახების ზრდა, შეინარჩუნოს მაღალი პროდუქტიულობა და გააუმჯობესოს ფუტკრის გენეტიკური ხარისხი.

გამოყენებული რესურსები: FAO; USDA.

იხილეთ აგრეთვე: ფუტკრის ოჯახის გამრავლება ბუნებრივ პირობებში და ხელოვნურად