დღეს ეს დაუჯერებლად ჟღერს, მაგრამ XVII საუკუნეში მუსკატის კაკალი იმდენად ფასობდა, რომ მის გამო ევროპული სახელმწიფოები ომობდნენ. სწორედ ამ სანელებლის მონოპოლიისთვის ბრძოლამ ისტორიის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი ტერიტორიული გაცვლა გამოიწვია — მანჰეტენისა და პატარა კუნძულ რუნის გარიგება.
მსოფლიო სავაჭრო და კოლონიური ისტორიის ერთ-ერთი ყველაზე დრამატული და პარადოქსული ეპიზოდი მუსკატის კაკალს (ჯავზი) უკავშირდება. დღეს ეს სანელებელი ყოველდღიური მოხმარების პროდუქტად აღიქმება, თუმცა XVII საუკუნეში მისი ღირებულება იმდენად მაღალი იყო, რომ მცირე კუნძულის სანაცვლოდ მსოფლიოს მომავალი ფინანსური ცენტრი — მანჰეტენი — დათმეს.
იმ პერიოდში ევროპაში მუსკატის კაკალი არა მხოლოდ კულინარიული დანიშნულებით გამოიყენებოდა. ბევრს სჯეროდა, რომ იგი შავი ჭირისგან იცავდა, ხოლო მისი სამკურნალო თვისებების შესახებ გავრცელებული წარმოდგენები მოთხოვნას კიდევ უფრო ზრდიდა. შედეგად, მუსკატის კაკალი ერთ-ერთ ყველაზე ძვირფას სავაჭრო საქონლად იქცა.
დაპირისპირების ცენტრში — კუნძული რუნი და სანელებლების მონოპოლია
XVII საუკუნის დასაწყისში მუსკატის კაკლის ერთადერთი ბუნებრივი წყარო ინდონეზიის ბანდას კუნძულები იყო. სწორედ აქ იწარმოებოდა მსოფლიოში არსებული თითქმის მთელი მუსკატის მოსავალი.
ჰოლანდიის ოსტ-ინდოეთის კომპანიამ (VOC) გადაწყვიტა სანელებლებით ვაჭრობაზე სრული კონტროლი მოეპოვებინა. ამისთვის კომპანიამ სამხედრო ძალა გამოიყენა და ბანდას არქიპელაგის თითქმის ყველა კუნძული დაიკავა. თუმცა არსებობდა ერთი გამონაკლისი — პატარა კუნძული რუნი.
1616 წელს ინგლისელებმა ადგილობრივ მოსახლეობასთან შეთანხმებას მიაღწიეს და კუნძულზე საკუთარი სავაჭრო პუნქტი შექმნეს. ისტორიკოსების ნაწილი რუნს ინგლისის ერთ-ერთ პირველ ზღვისიქითა კოლონიადაც მიიჩნევს.
ჰოლანდიელებისთვის ეს სერიოზული პრობლემა იყო. სანამ რუნი მათ კონტროლს მიღმა რჩებოდა, მუსკატის კაკალზე აბსოლუტური მონოპოლიის დამყარება შეუძლებელი იყო. ამიტომ კუნძულის გარშემო ათწლეულების განმავლობაში მიმდინარეობდა საზღვაო ბრძოლები, ბლოკადები და პოლიტიკური დაპირისპირება.
ახალი ამსტერდამი და ჩრდილოეთ ამერიკის კოლონიები
ამავე პერიოდში ჰოლანდიელები ჩრდილოეთ ამერიკაში ფლობდნენ კოლონიას — ახალ ამსტერდამს, რომელიც დღევანდელი მანჰეტენის ტერიტორიაზე მდებარეობდა.
1664 წელს ინგლისურმა ფლოტმა მოულოდნელად დაიკავა ქალაქი. ჰოლანდიის გუბერნატორმა პიტერ სტეივეზანტმა წინააღმდეგობის გაწევა ვერ შეძლო და კოლონია ინგლისელებს გადასცა. ქალაქს მალევე ნიუ-იორკი ეწოდა, იორკის ჰერცოგის პატივსაცემად.
იმ დროისთვის არც ინგლისელები და არც ჰოლანდიელები ვერ წარმოიდგენდნენ, რომ ეს ტერიტორია მომავალში მსოფლიოს ერთ-ერთ ყველაზე გავლენიან ქალაქად გადაიქცეოდა.
ბრედის ზავი — გარიგება, რომელმაც ისტორია შეცვალა
1667 წელს ინგლისსა და ჰოლანდიას შორის დასრულდა მეორე ინგლის-ჰოლანდიური ომი. სამშვიდობო მოლაპარაკებები ნიდერლანდების ქალაქ ბრედაში გაიმართა.
მოლაპარაკებების საფუძვლად იქცა პრინციპი uti possidetis — „რაც ომის ბოლოს გიპყრია, ის შენ დაგრჩეს“.
მხარეების ინტერესები ერთმანეთისგან მკვეთრად განსხვავდებოდა.
ჰოლანდიის მიზანი
ჰოლანდიისთვის უმთავრესი ამოცანა მუსკატის კაკალზე სრული კონტროლის მოპოვება იყო. მანჰეტენი მათთვის შედარებით მცირე ეკონომიკური მნიშვნელობის ტერიტორიად მიიჩნეოდა, მაშინ როცა მუსკატის კაკალი უზარმაზარ მოგებას იძლეოდა.
ინგლისის მიზანი
ინგლისელები ცდილობდნენ ჩრდილოეთ ამერიკის აღმოსავლეთ სანაპიროზე საკუთარი კოლონიების გამთლიანებას. მათთვის მანჰეტენი ბევრად უფრო მნიშვნელოვანი იყო, ვიდრე შორეულ ინდონეზიურ კუნძულზე მდებარე მცირე სავაჭრო პუნქტი.
ისტორიული შეთანხმება
1667 წლის 31 ივლისს გაფორმებული ბრედის ხელშეკრულებით:
- ჰოლანდიამ ოფიციალურად დათმო მანჰეტენი (ნიუ-იორკი);
- ინგლისმა ჰოლანდიის კონტროლი აღიარა კუნძულ რუნზე;
- ჰოლანდიამ ასევე შეინარჩუნა სურინამი, რომელიც იმ პერიოდში შაქრის წარმოების მნიშვნელოვანი ცენტრი იყო.
მაშინდელი ეკონომიკური ლოგიკით ეს გარიგება სრულიად გამართლებული ჩანდა.
ისტორიის ირონია
მოკლევადიან პერსპექტივაში გამარჯვებული ჰოლანდია ჩანდა. კომპანიამ მუსკატის კაკალზე თითქმის სრული მონოპოლია მოიპოვა და ათწლეულების განმავლობაში უზარმაზარი მოგება მიიღო.
თუმცა XVIII საუკუნის ბოლოს ფრანგებმა და ბრიტანელებმა მუსკატის ნერგების სხვა კოლონიებში გადატანა შეძლეს. სანელებლის წარმოება კარიბის ზღვის აუზშიც გავრცელდა და ჰოლანდიური მონოპოლია საბოლოოდ დაინგრა.
დღეს კუნძული რუნი ინდონეზიის პატარა და ნაკლებად ცნობილი კუნძულია, ხოლო მანჰეტენი მსოფლიოს ფინანსური, კულტურული და ეკონომიკური ძალაუფლების ერთ-ერთ მთავარ სიმბოლოდ ითვლება.
სწორედ ამიტომ ბრედის ხელშეკრულება ხშირად მოიხსენიება, როგორც ისტორიის ერთ-ერთი ყველაზე ცნობილი და პარადოქსული ტერიტორიული გაცვლა — შემთხვევა, როდესაც პატარა სანელებლისთვის ბრძოლამ მსოფლიოს მომავალი გეოპოლიტიკური რუკა შეცვალა.
ფოტო: აგროკავკასია / AI
