მანგოსტინის (მანგოსტანი, ლათ. Garcinia mangostana) ხე ბუნებრივ პირობებში 6–25 მეტრამდე სიმაღლეს აღწევს. მას აქვს მუქი მწვანე, სქელი და პრიალა ფოთლები, რომლებიც მთელი წლის განმავლობაში ინარჩუნებს დეკორატიულ იერს.
ნაყოფი მრგვალია და საშუალოდ 5–8 სანტიმეტრი დიამეტრისაა. გარედან დაფარულია სქელი მუქი იისფერი კანით, ხოლო შიგნით მოთავსებულია თეთრი, ნაზი და წვნიანი სეგმენტები, რომლებიც გარეგნულად ნივრის კბილებს წააგავს. სწორედ ეს თეთრი რბილობია საკვები ნაწილი.
წარმოშობა და გავრცელება
მანგოსტინის ზუსტი წარმოშობა დღემდე ბოლომდე დადგენილი არ არის, თუმცა მკვლევართა უმეტესობა მის სამშობლოდ მალაის ნახევარკუნძულს, ინდონეზიასა და სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიის ტროპიკულ რეგიონებს მიიჩნევს. ადგილობრივი მოსახლეობა ამ ხილს საუკუნეების განმავლობაში მოიხმარდა და მას განსაკუთრებულ დელიკატესად თვლიდა.
მანგოსტინი ბუნებრივად გავრცელდა ტროპიკული აზიის მრავალ ქვეყანაში და დროთა განმავლობაში მნიშვნელოვანი ადგილი დაიკავა ტაილანდის, მალაიზიის, ინდონეზიის, ვიეტნამისა და ფილიპინების სოფლის მეურნეობაში. დღეს ტაილანდი მსოფლიოში ერთ-ერთ უმსხვილეს მწარმოებლად ითვლება და მანგოსტინი ქვეყნის საექსპორტო ხილთა შორის მნიშვნელოვან ადგილს იკავებს.
კულტურის გავრცელება სამხრეთ-აღმოსავლეთ აზიის ფარგლებსაც გასცდა. ბოლო ათწლეულებში მისი პლანტაციები გაშენდა ინდოეთის ტროპიკულ რეგიონებში, შრი-ლანკაში, აფრიკის ზოგიერთ ქვეყანაში, ასევე ცენტრალური და სამხრეთ ამერიკის ტროპიკულ ზონებში. მიუხედავად ამისა, მანგოსტინი კვლავ რჩება კულტურად, რომლის წარმატებული წარმოება მხოლოდ მუდმივად თბილ და ტენიან კლიმატშია შესაძლებელი, რაც მის გეოგრაფიულ გავრცელებას მნიშვნელოვნად ზღუდავს.
კვებითი ღირებულება
მანგოსტინი დაბალკალორიული ხილია, რომელიც შეიცავს:
- C ვიტამინს;
- B ჯგუფის ვიტამინებს;
- კალიუმს;
- მაგნიუმს;
- ბოჭკოვან ნივთიერებებს;
- ბუნებრივ ანტიოქსიდანტებს.
განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა ქსანტონებს — ბიოაქტიურ ნაერთებს, რომლებიც ძირითადად ნაყოფის კანში გვხვდება და მეცნიერების ინტერესს ჯანმრთელობის პოტენციურ სარგებელთან დაკავშირებით იწვევს.
მოყვანის პირობები
მანგოსტინი ერთ-ერთი ყველაზე მომთხოვნი ტროპიკული კულტურაა. ის საჭიროებს მუდმივად თბილ და ტენიან გარემოს.
წარმატებული წარმოებისთვის აუცილებელია:
- ტროპიკული კლიმატი;
- მაღალი ჰაერის ტენიანობა;
- ნოყიერი და კარგად დრენირებული ნიადაგი;
- უხვი ნალექები ან სარწყავი წყალი;
- ყინვების სრული არარსებობა.
მცენარე ძალიან მგრძნობიარეა დაბალი ტემპერატურის მიმართ, რის გამოც მისი გავრცელება ძირითადად ეკვატორულ და ტროპიკულ რეგიონებშია შეზღუდული.
გამოყენება
მანგოსტინს უმეტესად ახალ მდგომარეობაში მიირთმევენ. მისი რბილობი გამოიყენება ხილის სალათებში, დესერტებში, ნაყინებში, სმუზებსა და სხვადასხვა სასმელში.
ტროპიკულ ქვეყნებში ნაყოფისგან ამზადებენ წვენებს, კონცენტრატებსა და გადამუშავებულ პროდუქტებს. მანგოსტინის არომატი იმდენად ნაზია, რომ ხშირად პრემიუმ კლასის ტროპიკულ ხილად მიიჩნევა.
წარმოების პერსპექტივა საქართველოში
საქართველოში მანგოსტინის კომერციული წარმოება პრაქტიკულად შეუძლებელია, რადგან მცენარეს მუდმივად ტროპიკული პირობები ესაჭიროება და მცირე ყინვასაც კი ვერ უძლებს.
მიუხედავად ამისა, მანგოსტინი საინტერესოა როგორც მაღალი ღირებულების იმპორტირებული ხილი და ეგზოტიკური კულტურების გაცნობის თვალსაზრისით. მისი მოყვანა შესაძლებელია მხოლოდ სპეციალიზებულ სათბურებში.
საინტერესო ფაქტი
მანგოსტინს ხშირად „ხილის დედოფალს“ უწოდებენ. პოპულარული ლეგენდის მიხედვით, ბრიტანეთის დედოფალი ვიქტორია იმდენად დაინტერესებული იყო ამ ხილით, რომ ვინც მისთვის ახალ მანგოსტინს ჩაიტანდა, ჯილდოს დაჰპირდა. მიუხედავად იმისა, რომ ამ ისტორიის დადასტურებული მტკიცებულებები არ არსებობს, მეტსახელი დღემდე შემორჩა და მთელ მსოფლიოში ფართოდ გამოიყენება.
ავტორი: მალხაზ ხაზარბეგიშვილი
