ბუგენვილეა (Bougainvillea) ნიქტაგინისებრთა (Nyctaginaceae) ოჯახის მრავალწლოვანი, მერქნიანი მცენარეების გვარია. იგი მსოფლიოში ცნობილია თავისი განსაკუთრებული დეკორატიული ღირებულებით, ხანგრძლივი და უხვი ყვავილობით.
თბილ და სუბტროპიკულ კლიმატში ბუგენვილეა ფართოდ გამოიყენება ლანდშაფტურ დიზაინში, ფასადების, პერგოლებისა და ღობეების გასამწვანებლად, ხოლო შედარებით გრილ რეგიონებში მას ქოთნისა და ბონსაის კულტურის სახით ზრდიან.
ბოტანიკური აღწერა
ბუგენვილეა მერქნიანი, ხვიარა ან მცოცავი ბუჩქია (ლიანა), რომელიც ბუნებრივ ჰაბიტატში ან ღია გრუნტში 1-დან 12 მეტრამდე სიმაღლეს აღწევს. მცენარე საყრდენს ღეროებზე არსებული მტკიცე, მკვეთრი ეკლების საშუალებით ეჭიდება.
- ფოთლები: მორიგეობით განლაგებული, მარტივი, კვერცხისებრი ან ლანცეტისებრი ფორმის, მთლიანი კიდეებით. ფოთლის სიგრძე 4–13 სმ, ხოლო სიგანე 2–6 სმ-ია. ფოთლის ზედაპირი შეიძლება იყოს გლუვი ან ოდნავ ბუსუსიანი.
- ყვავილები და თანაყვავილები (ბრაქტეები): ბუგენვილეას მთავარი დეკორატიული ღირებულება მისი ნამდვილი ყვავილები კი არა, არამედ კაშკაშა, ფოთლისებრი თანაყვავილებია (ბრაქტეები). საკუთრივ ყვავილი ძალიან მცირე ზომის, მილისებრი, მოთეთრო-მოყვითალო ფერისაა და ჯგუფურად (ჩვეულებრივ, სამ-სამად) არის განლაგებული. თითოეულ ასეთ ყვავილს გარს აკრავს სამი მსხვილი, აპკისებრი თანაყვავილი. თანაყვავილების ფერი სახეობისა და ჯიშის მიხედვით განსხვავდება და შეიძლება იყოს მეწამული, იასამნისფერი, წითელი, ვარდისფერი, ნარინჯისფერი, ყვითელი ან თეთრი.
- ნაყოფი: მცირე ზომის, ხუთწახნაგა, უმნიშვნელო დეკორატიული ღირებულების მქონე კაკლუჭაა (achene), რომელიც კულტურულ პირობებში იშვიათად ვითარდება.
წარმოშობა და გავრცელების ისტორია
ბუგენვილეას სამშობლო სამხრეთ ამერიკაა, კერძოდ ბრაზილიის, პერუსა და არგენტინის როპიკული და სუბტროპიკული რეგიონები.
მცენარე ევროპელებისთვის XVIII საუკუნის მეორე ნახევარში გახდა ცნობილი. 1766–1769 წლებში ფრანგმა საზღვაო მკვლევარმა და ადმირალმა ლუი ანტუან დე ბუგენვილმა (Louis Antoine de Bougainville) დედამიწის გარშემო სამოგზაურო ექსპედიცია მოაწყო. ამ ექსპედიციაში მონაწილეობდა ფრანგი ბოტანიკოსი ფილიბერ კომერსონი (Philibert Commerson), რომელმაც რიო-დე-ჟანეიროში აღმოაჩინა ეს უცნობი მცენარე და მას ექსპედიციის ხელმძღვანელის პატივსაცემად Bougainvillea უწოდა.
საინტერესო ისტორიული ფაქტი უკავშირდება კომერსონის ასისტენტს, ჟანა ბარეს (Jeanne Baret). იმ პერიოდში საფრანგეთის სამეფო ფლოტის გემებზე ქალების ყოფნა აკრძალული იყო, რის გამოც ჟანა ბარემ მამაკაცის სამოსი ჩაიცვა და ექსპედიციას ამგვარად შეუერთდა. ბოტანიკოსთა ნაწილის მოსაზრებით, რიო-დე-ჟანეიროში ბუგენვილეას პირველი ნიმუშები სწორედ ჟანა ბარემ შეაგროვა. იგი ისტორიაში შევიდა, როგორც პირველი ქალი, რომელმაც დედამიწის გარშემო იმოგზაურა.
XIX საუკუნის დასაწყისში ბუგენვილეა ევროპაში, პირველ რიგში საფრანგეთსა და დიდ ბრიტანეთში, შეიტანეს, სადაც თავდაპირველად სათბურებში მოჰყავდათ. მოგვიანებით მცენარე გავრცელდა ხმელთაშუაზღვისპირეთში, ჩრდილოეთ აფრიკაში, აზიაში, ავსტრალიასა და ამერიკის შეერთებული შტატების თბილ შტატებში — ფლორიდასა და კალიფორნიაში. დღეს ბუგენვილეა ხმელთაშუაზღვისპირეთის ქვეყნების — საბერძნეთის, იტალიისა და ესპანეთის — ლანდშაფტური არქიტექტურის ერთ-ერთ ყველაზე ცნობილ სიმბოლოდ მიიჩნევა.
ძირითადი სახეობები და ჰიბრიდები
ბოტანიკურად გვარ Bougainvillea-ში დაახლოებით 18 სახეობას გამოყოფენ, თუმცა დეკორატიულ მებაღეობასა და სელექციაში ძირითადად სამი სახეობა და მათ საფუძველზე მიღებული ჰიბრიდები გამოიყენება:
- ბუგენვილეა შიშველი (Bougainvillea glabra): გამოირჩევა შედარებით ნაკლებეკლიანი ღეროებითა და პრიალა ფოთლებით. თანაყვავილები უმეტესად იასამნისფერი ან მეწამული ფერისაა. შედარებით უკეთ იტანს დაბალ ტემპერატურას და ფართოდ გამოიყენება როგორც ოთახის მცენარედ, ასევე ბონსაის შესაქმნელად.
- ბუგენვილეა შესანიშნავი (Bougainvillea spectabilis): მსხვილი, ხვიარა მცენარეა, ძლიერი ეკლებითა და ბუსუსიანი ფოთლებით. ახასიათებს მკვეთრი ვარდისფერი, მეწამული ან წითელი თანაყვავილები.
- ბუგენვილეა პერუული (Bougainvillea peruviana): გამოირჩევა მწვანე ქერქითა და ვარდისფერი ან იასამნისფერი თანაყვავილებით.
- ჰიბრიდული ჯიშები (Bougainvillea × buttiana): B. glabra-სა და B. peruviana-ს ბუნებრივი და სელექციური ჰიბრიდია. ამ ჯგუფს მიეკუთვნება ნარინჯისფერი, ყვითელი, თეთრი და ორფერიანი თანაყვავილების მქონე ჯიშების უმრავლესობა.
აგროტექნიკა და მოვლის პირობები
ქვემოთ წარმოდგენილი აგროტექნიკური რეკომენდაციები ეხება კულტურაში ყველაზე ფართოდ გავრცელებულ დეკორატიულ სახეობებსა და ჰიბრიდებს — Bougainvillea glabra, Bougainvillea spectabilis და Bougainvillea × buttiana-ს.
განათება
ბუგენვილეა სინათლისადმი მეტად მომთხოვნი მცენარეა. უხვი და ინტენსიური ყვავილობისთვის მას დღეში მინიმუმ 5–6 საათი პირდაპირი მზის სხივები სჭირდება. ჩრდილში მცენარე აქტიურად ავითარებს ვეგეტატიურ მასას (ფოთლებს), თუმცა ყვავილობა მნიშვნელოვნად მცირდება ან საერთოდ წყდება.
ტემპერატურული რეჟიმი
მცენარე სითბოსმოყვარულია. ზრდის აქტიურ პერიოდში ოპტიმალური ტემპერატურაა 22°C-იდან 30°C-მდე. ბუგენვილეა არ არის ყინვაგამძლე — ტემპერატურის 0°C-ზე დაბლა დაცემისას ფოთლები და ყლორტები ზიანდება, ხოლო -5°C-ზე დაბალმა ტემპერატურამ შესაძლოა მცენარის სრული დაღუპვაც გამოიწვიოს. ზამთრის მოსვენების პერიოდში (ოთახის ან სათბურის პირობებში) ოპტიმალური ტემპერატურაა 10–15°C.
ნიადაგი
ბუგენვილეას სჭირდება მსუბუქი, ნაყოფიერი და კარგად დრენირებული ნიადაგი. ნიადაგის მჟავიანობა (pH) უნდა იყოს ოდნავ მჟავე ან ნეიტრალური (6.0–7.0). ფესვთა სისტემაში წყლის დაგუბება დაუშვებელია, რადგან ფესვების ლპობას იწვევს. ქოთანში დარგვისას აუცილებელია სადრენაჟო ხვრელებისა და კერამზიტის ფენის არსებობა.
მორწყვა
- აქტიური ზრდის პერიოდში (გაზაფხული–ზაფხული): მცენარეს რეგულარულად რწყავენ, მას შემდეგ, რაც ნიადაგის ზედა ფენა (2–3 სმ) გაშრება;
- მოსვენების პერიოდში (ზამთარში): მორწყვა მნიშვნელოვნად მცირდება — მცენარეს იშვიათად რწყავენ, მხოლოდ იმისთვის, რომ ნიადაგი სრულად არ გამოშრეს;
- მნიშვნელოვანი ნიუანსი: მსუბუქი ტენობრივი სტრესი (მორწყვის ხანმოკლე შეზღუდვა) ხშირად ყვავილობის სტიმულირებას უწყობს ხელს.
განოყიერება (კვება)
აქტიური ვეგეტაციის პერიოდში (გაზაფხულიდან ადრეულ შემოდგომამდე) მცენარეს კომპლექსურ სასუქს ორ კვირაში ერთხელ აწვდიან. ყვავილობის სტიმულირებისთვის გამოიყენება ფოსფორისა და კალიუმის მაღალი შემცველობის მქონე სასუქები (მაგალითად, NPK 10-20-20). აზოტის ჭარბი რაოდენობა ფოთლების ინტენსიურ ზრდას იწვევს და ყვავილობას ამცირებს.
გასხვლა და ფორმირება
გასხვლა ბუგენვილეას მოვლის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ღონისძიებაა, რადგან ყვავილოვანი კვირტები მიმდინარე წლის ახალგაზრდა ყლორტებზე ყალიბდება.
ძირითადი გასხვლა: ტარდება ადრე გაზაფხულზე, ვეგეტაციის დაწყებამდე. წინა წლის ყლორტები სიგრძის 1/2-ით ან 2/3-ით მოკლდება.
სანიტარული გასხვლა: ხორციელდება გამხმარი, დაზიანებული ან მცენარის შიგნით მიმართული ტოტების მოსაშორებლად.
ყვავილობის შემდგომი გასხვლა: ზაფხულში, ყვავილობის ტალღის დასრულების შემდეგ, ყლორტების წვეროების დამოკლება ახალი საყვავილე კვირტების წარმოქმნას ასტიმულირებს.
გამრავლება
ბუგენვილეას უმეტესად ვეგეტატიური მეთოდებით ამრავლებენ, რადგან თესლით გამრავლება შედარებით რთულია და მიღებული მცენარეები ყოველთვის არ ინარჩუნებენ ჯიშისთვის დამახასიათებელ ნიშნებს.
ნახევრად გამერქნებული კალმებით გამრავლება
დრო: გვიანი გაზაფხული ან ზაფხულის დასაწყისი.
ტექნიკა: ჭრიან 10–15 სმ სიგრძის ნახევრად გამერქნებულ კალმებს (სასურველია ქუსლით). ქვედა ფოთლებს აცლიან, ჭრილობის ადგილს ფესვწარმოქმნის სტიმულატორით (აუქსინებით) ამუშავებენ და კალმებს ტორფისა და პერლიტის ნარევში (1:1) რგავენ.
პირობები: დაფესვიანებისთვის საჭიროა მაღალი ტენიანობა (სათბურის პირობები) და სუბსტრატის ტემპერატურა 23–25°C. დაფესვიანება, როგორც წესი, 4–6 კვირას გრძელდება.
გადაწვენით გამრავლება
გაზაფხულზე დედა მცენარის ახალგაზრდა, მოქნილ ყლორტს ნიადაგზე აწვენენ, უკეთებენ მცირე განაჭერს, ამაგრებენ კავით და მიწას აყრიან. დაფესვიანების შემდეგ ახალ მცენარეს დედა მცენარისგან გამოყოფენ.
დაავადებები და მავნებლები
ბუგენვილეა დაავადებებისა და მავნებლების მიმართ შედარებით მაღალი მდგრადობით გამოირჩევა, თუმცა მოვლის პირობების დარღვევის შემთხვევაში გარკვეული პრობლემები შეიძლება წარმოიშვას:
- ფესვის სიდამპლე (Pythium, Rhizoctonia): ვითარდება ნიადაგში წყლის დაგუბებისა და არასაკმარისი დრენაჟის პირობებში. პრევენცია: მორწყვის სწორი რეჟიმის დაცვა და კარგი დრენაჟის უზრუნველყოფა.
- ქლოროზი: ფოთლების გაყვითლება ძარღვებს შორის, რომელიც ხშირად ნიადაგის მაღალი pH-ით ან რკინის დეფიციტით არის გამოწვეული. მკურნალობა: ნიადაგის დამჟავება ან რკინის ქელატის გამოყენება.
მავნებლები:
- აბლაბუდიანი ტკიპა (Tetranychidae): ჩნდება მშრალი და ცხელი ჰაერის პირობებში. ბრძოლა: აკარიციდებით დამუშავება (მაგალითად, აბამექტინით).
- ცრუფარიანები (Coccidae) და ფქვილისებრი ცრუფარიანები (Pseudococcidae): იკვებებიან მცენარის წვენით და ასუსტებენ მას. ბრძოლა: სისტემური ინსექტიციდებით დამუშავება (მაგალითად, იმიდაკლოპრიდით ან აცეტამიპრიდით).
გამოყენება და სამეურნეო მნიშვნელობა
ბუგენვილეა ფართოდ გამოიყენება დეკორატიულ მებაღეობასა და ლანდშაფტურ დიზაინში:
ვერტიკალური გამწვანება: თბილ კლიმატურ ზონებში მას იყენებენ შენობების ფასადების, თაღების, არბორებისა და პერგოლების გასაფორმებლად.
ცოცხალი ღობე: ეკლიანი ღეროებისა და სწრაფი ზრდის გამო ბუგენვილეა ქმნის მკვრივ, პრაქტიკულად შეუვალ და ამავდროულად ესთეტიკურად მიმზიდველ ცოცხალ ღობეს.
კონტეინერული და ბონსაის კულტურა: ზომიერი და გრილი კლიმატის რეგიონებში ბუგენვილეას წარმატებით ზრდიან ქოთნებსა და კონტეინერებში. ზაფხულში მცენარე ღია ცის ქვეშ გააქვთ, ხოლო ზამთარში დაცულ სივრცეში გადააქვთ. ბუგენვილეა ასევე ბონსაის ხელოვნებაში გამოყენებული ერთ-ერთი ყველაზე პოპულარული მცენარეა.
ავტორი: მალხაზ ხაზარბეგიშვილი
მთავარი ფოტო: Pixabay
გამოყენებული ლიტერატურა:
Royal Botanic Gardens, Kew — Plants of the World Online (POWO)
University of Hawaiʻi at Mānoa — Bougainvillea
