აბრეშუმის აკაცია (Albizia julibrissin), რომელსაც საქართველოში ფართოდ იცნობენ ლენქორანის ალბიციის ან აბრეშუმის ხის სახელწოდებით, პარკოსანთა (Fabaceae) ოჯახის, მიმოზისებრთა (Mimosoideae) ქვეოჯახის ფოთოლმცვივანი დეკორატიული ხეა.
კულტურა მსოფლიოში ცნობილია თავისი ნაზი, აბრეშუმისებრი ყვავილედებით, ფრთისებრი ფოთლებითა და ქოლგისებრი ვარჯით, რაც ნებისმიერ ლანდშაფტს ეგზოტიკურ და ელეგანტურ იერს ანიჭებს.
ბოტანიკური აღწერა
აბრეშუმის აკაცია სწრაფმზარდი ხეა, რომელიც ხელსაყრელ პირობებში 6–15 მეტრამდე სიმაღლეს აღწევს და განიერ, ქოლგისებრ ვარჯს ავითარებს.
ფოთლები: ორმაგფრთისებრი, რთული აგებულების, 20–45 სმ სიგრძის. თითოეული ფოთოლი შედგება 6–12 წყვილი მთავარი ღერძისგან, რომლებზეც განლაგებულია 20–30 წყვილი წვრილი, მოგრძო ფოთოლაკი. ფოთლებს ახასიათებთ ნიქტინასტია (ღამის მოძრაობა) — საღამოობით ან წვიმიან ამინდში ფოთოლაკები იკეცება და ცენტრალურ ღერძს ეკვრის.
ყვავილები და ყვავილედები: მცენარის მთავარი დეკორატიული ღირსება მისი ყვავილობაა, რომელიც ზაფხულის დასაწყისიდან გვიან ზაფხულამდე გრძელდება. ყვავილები თავმოყრილია ფაფუკ, სფეროსებრ ყვავილედებში. გვირგვინის ფურცლები თითქმის შეუმჩნეველია, ხოლო დეკორატიულ ეფექტს ქმნის მრავალრიცხოვანი, აბრეშუმისებრი, ვარდისფერი ან მოთეთრო-ვარდისფერი მტვრიანები (2–3 სმ სიგრძის), რომლებიც ნაზ არომატს ავრცელებენ და დამმტვერავ მწერებს — ფუტკრებსა და პეპლებს — იზიდავენ.
ნაყოფი: ბოტანიკურად პარკია — ბრტყელი, წაგრძელებული, მოყვითალო-ყავისფერი, 10–20 სმ სიგრძისა და 2–2.5 სმ სიგანის. პარკში მოთავსებულია 8–12 ოვალური, მკვრივი გარსით დაფარული თესლი.
წარმოშობა და გავრცელების ისტორია
აბრეშუმის აკაციისბუნებრივი გავრცელების არეალი აზიის ვრცელ გეოგრაფიულ სარტყელს მოიცავს, რომელიც დასავლეთით ირანიდან და სამხრეთ კავკასიიდან (აზერბაიჯანის ლენქორანის დაბლობი და თალიშის მთები) იწყება, გადის ჩინეთის ცენტრალურ და სამხრეთ პროვინციებზე და აღმოსავლეთით კორეის ნახევარკუნძულსა და იაპონიის არქიპელაგამდე ვრცელდება. თავის ისტორიულ სამშობლოში მცენარე ძირითადად მდინარის ხეობებში, ტყისპირებსა და მშრალ მთის ფერდობებზე იზრდება, სადაც ბუნებრივად უძლებს ზაფხულის მაღალ ტემპერატურასა და პერიოდულ გვალვებს.
გვარის სამეცნიერო სახელწოდება Albizia უკავშირდება XVIII საუკუნის იტალიელ ნატურალისტსა და ფლორენციელ დიდებულს, ფილიპო დელ ალბიცის (Filippo degli Albizzi). 1740-იან წლებში, ოსმალეთის იმპერიაში მოგზაურობისას, ალბიცის ყურადღება მიიპყრო კონსტანტინოპოლის (სტამბოლის) ბაღებში დარგულმა ამ ეგზოტიკურმა, აბრეშუმისებრი ყვავილებით შემკულმა ხემ. მან მცენარის თესლი იტალიაში ჩაიტანა და საკუთარ მამულში დათესა, საიდანაც მცენარე თანდათან მთელ ევროპაში გავრცელდა. მოგვიანებით, 1772 წელს, იტალიელმა ექიმმა და ბოტანიკოსმა ანტონიო დურაცინიმ (Antonio Durazzini) მცენარე ოფიციალურად აღწერა და გვარს ფილიპო დელ ალბიცის პატივსაცემად Albizia უწოდა.
სახეობრივი ეპითეტი julibrissin სპარსული წარმოშობის სახელწოდების ლათინიზებული ფორმაა. იგი მომდინარეობს სიტყვათშეთანხმებიდან „Gul-e Abrisham“ (گل ابریشم), რაც სიტყვასიტყვით „აბრეშუმის ყვავილს“ ნიშნავს. ეს სახელწოდება ზუსტად ასახავს მცენარის ყველაზე გამორჩეულ ნიშანს — მის ნაზ, აბრეშუმისებრ მტვრიანებს.
ევროპაში დამკვიდრების შემდეგ მცენარემ ატლანტის ოკეანეც გადაკვეთა. 1785 წელს ცნობილმა ფრანგმა ბოტანიკოსმა და მოგზაურმა ანდრე მიშომ (André Michaux) ალბიცია ჩრდილოეთ ამერიკაში შეიტანა და სამხრეთ კაროლინაში, ჩარლსტონის მიდამოებში გაავრცელა. ამერიკის შეერთებული შტატების თბილმა და ნოტიო კლიმატმა მცენარეს ხელსაყრელი პირობები შეუქმნა, რის შედეგადაც იგი სწრაფად გავრცელდა ქვეყნის სამხრეთ და აღმოსავლეთ შტატებში.
დღეს აბრეშუმის აკაციაფართოდ არის ნატურალიზებული მსოფლიოს მრავალ რეგიონში — ხმელთაშუაზღვისპირეთში, კავკასიაში, შუა აზიაში, ავსტრალიასა და ამერიკის შეერთებულ შტატებში. კავკასიაში, მათ შორის საქართველოშიც (განსაკუთრებით შავი ზღვის სანაპიროზე, კახეთსა და თბილისში), იგი XIX საუკუნიდან აქტიურად გამოიყენება ქალაქებისა და პარკების გამწვანებაში. ზოგ რეგიონში (მაგალითად, აშშ-ის ცალკეულ შტატებში) მისი უხვი თვითდათესვისა და სწრაფი ზრდის გამო მცენარე ინვაზიურ სახეობადაც მიიჩნევა, თუმცა ლანდშაფტურ დიზაინში დღემდე ერთ-ერთ ყველაზე პოპულარულ დეკორატიულ ხედ რჩება.
ძირითადი ფორმები და სელექციური ჯიშები
დეკორატიულ მებაღეობაში გამოიყენება როგორც ბუნებრივი სახეობა, ისე მისი რამდენიმე პოპულარული სელექციური ჯიში:
- Summer Chocolate (Albizia julibrissin ‘Summer Chocolate’): ერთ-ერთი ყველაზე პოპულარული დეკორატიული ჯიშია, რომელიც გამოირჩევა მუქი მეწამული, თითქმის შოკოლადისფერი ფოთლებითა და მკვეთრი ვარდისფერი ყვავილებით;
- Rosea (Albizia julibrissin f. rosea): ხასიათდება შედარებით ზომიერი ზრდით, ინტენსიური ვარდისფერი ყვავილებითა და ბუნებრივ სახეობასთან შედარებით უკეთესი ყინვაგამძლეობით;
- Ishikari Gold (Albizia julibrissin ‘Ishikari Gold’): იშვიათი იაპონური ჯიშია, რომელსაც გაზაფხულზე მოყვითალო-ოქროსფერი ფოთლები აქვს, ზაფხულში კი ღია მწვანე შეფერილობას იძენს.
აგროტექნიკა და მოვლის პირობები
(შენიშვნა: ქვემოთ მოცემული აგროტექნიკური რეკომენდაციები ეხება Albizia julibrissin-ის ძირითად სახეობასა და მის დეკორატიულ კულტივარებს.)
განათება
ალბიცია სინათლისადმი მეტად მომთხოვნი (ჰელიოფიტური) მცენარეა. ოპტიმალური ზრდისა და უხვი ყვავილობისთვის მას სჭირდება სრული მზის განათება — დღეში მინიმუმ 6 საათი პირდაპირი მზის სხივები. ჩრდილში მცენარის ვარჯი ითხელება, ყლორტები იწელება და სუსტდება, ხოლო ყვავილობა მნიშვნელოვნად მცირდება.
ტემპერატურული რეჟიმი
ალბიცია სითბოსმოყვარული მცენარეა. აქტიური ვეგეტაციის პერიოდში ოპტიმალური ტემპერატურაა 20–32°C. ზრდასრული ხე უძლებს მოკლევადიან ყინვებს -15°C-იდან -18°C-მდე, თუმცა ახალგაზრდა ნერგები ყინვის მიმართ უფრო მგრძნობიარეა და შესაძლოა ერთწლიანი ყლორტები დაუზიანდეს.
ნიადაგი
ალბიცია ნიადაგის პირობებისადმი შედარებით ნაკლებად მომთხოვნია. იგი წარმატებით იზრდება ქვიშნარ, თხელ, კალციუმით მდიდარ და შედარებით ღარიბ ნიადაგებზეც. მთავარი მოთხოვნა კარგი დრენაჟია. მცენარე იტანს ნიადაგის მცირედ მარილიანობასაც, თუმცა ვერ ეგუება წყლის დაგუბებასა და ჭაობიან ნიადაგებს. ნიადაგის pH-ის ოპტიმალური დიაპაზონია 6.0–7.5.
მორწყვა
- ახალგაზრდა ნერგები: დარგვიდან პირველი 1–2 წლის განმავლობაში საჭიროებენ რეგულარულ მორწყვას, რათა ნიადაგის თანაბარი ტენიანობა შენარჩუნდეს;
- ზრდასრული მცენარე: გამოირჩევა მაღალი გვალვაგამძლეობით. მისი ფესვთა სისტემა ღრმად ვითარდება, რის გამოც დამატებითი მორწყვა მხოლოდ ხანგრძლივი გვალვის პერიოდში სჭირდება.
განოყიერება
ალბიცია, ისევე როგორც პარკოსანთა ოჯახის მრავალი წარმომადგენელი, ფესვებზე აზოტფიქსაციურ ბაქტერიებთან (Rhizobium) სიმბიოზს ქმნის, რის შედეგადაც ნაწილობრივ უზრუნველყოფილია მცენარის აზოტით მომარაგება. ამიტომ აზოტიანი სასუქების ჭარბი გამოყენება საჭირო არ არის. გაზაფხულზე შესაძლებელია ორგანული სასუქის (კომპოსტის) ან ფოსფორ-კალიუმიანი კომპლექსური სასუქის შეტანა ყვავილობის სტიმულირებისთვის.
გასხვლა და ფორმირება
- ფორმირებადი გასხვლა: ახალგაზრდა ასაკში ხდება შტამბის ფორმირება და ქვედა ტოტების მოცილება, რათა ჩამოყალიბდეს მაღალი, ქოლგისებრი ვარჯი;
- სანიტარული გასხვლა: ტარდება ადრე გაზაფხულზე, ვეგეტაციის დაწყებამდე. იჭრება მოყინული, გამხმარი, დაზიანებული ან ვარჯის შიგნით მიმართული ტოტები.
გამრავლება
ალბიცია მრავლდება როგორც თესლით, ისე ვეგეტატიური გზით.
თესლით გამრავლება
ალბიციის თესლს მკვრივი გარსი აქვს, ამიტომ თესვამდე საჭიროა სკარიფიკაცია (გარსის მექანიკური დაზიანება) ან ცხელი წყლით დამუშავება.
- თესლს ასხამენ 80–90°C ტემპერატურის წყალს და ტოვებენ 24 საათის განმავლობაში, სანამ არ შეშუპდება.
- დამუშავებული თესლი გაზაფხულზე ითესება მსუბუქ სუბსტრატში.
- აღმოცენება ჩვეულებრივ 7–14 დღეში ხდება 20–25°C ტემპერატურაზე.
ფესვის კალმებით გამრავლება
ეს მეთოდი ძირითადად დეკორატიული ჯიშების (მაგალითად, ‘Summer Chocolate’) ჯიშობრივი ნიშნების შესანარჩუნებლად გამოიყენება. გვიან ზამთარში ან ადრე გაზაფხულზე ფესვის 5–10 სმ სიგრძის ნაწილებს აჭრიან და ქვიშა-ტორფის ნარევში რგავენ.
დაავადებები და მავნებლები
დაავადება: ფუზარიოზული ჭკნობა (Fusarium oxysporum f. sp. perniciosum): ალბიციის ერთ-ერთი ყველაზე საშიში სოკოვანი დაავადებაა, რომელიც მცენარის გამტარ ქსოვილებს აზიანებს და იწვევს ფოთლების გაყვითლებას, ცვენასა და თანდათანობით ხმობას. ბრძოლა: დაავადების პრევენცია კარგი დრენაჟის უზრუნველყოფით, დაავადებული ტოტების მოცილება და საჭიროების შემთხვევაში ფუნგიციდებით დამუშავება.
მავნებლები: ალბიციის ფსილიდი (Acizzia jamatonica): მცირე ზომის მწერია, რომელიც ფოთლების წვენით იკვებება. მავნებელი გამოყოფს ტკბილ ნამს, რომელზეც მოგვიანებით სოკო ვითარდება. ბრძოლა: სისტემური ინსექტიციდებით დამუშავება.
გამოყენება და ლანდშაფტური მნიშვნელობა
ლანდშაფტური დიზაინი: ალბიცია ფართოდ გამოიყენება როგორც სოლიტერული (ცალკე მდგომი) ხე გაზონებში, პარკებსა და სკვერებში. მისი აჟურული ფოთლები მსუბუქ, გაფანტულ ჩრდილს ქმნის, რაც მის ქვეშ ბალახოვანი საფარის შენარჩუნების საშუალებას იძლევა.
ეროზიის საწინააღმდეგო დანიშნულება: კარგად განვითარებული ფესვთა სისტემის წყალობით გამოიყენება ფერდობების გასამაგრებლად და ნიადაგის ეროზიის შესამცირებლად.
აზოტფიქსაცია: პარკოსანთა ოჯახის წარმომადგენლისთვის დამახასიათებელი სიმბიოზის წყალობით ხელს უწყობს ნიადაგის აზოტით გამდიდრებას და მისი ნაყოფიერების გაუმჯობესებას.
ავტორი მალხაზ ხაზარბეგიშვილი
ფოტო: Pixabay
გამოყენებული ლიტერატურა:
Royal Botanic Gardens, Kew — Plants of the World Online (POWO)
USDA Forest Service — Albizia julibrissin (Silk Tree)
