ჭინჭარი ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული და მრავალმხრივი მცენარეა, რომელსაც ორგანულ სოფლის მეურნეობაში სხვადასხვა დანიშნულებით იყენებენ.
მისგან მომზადებული ნაყენები და ფერმენტირებული ექსტრაქტები გამოიყენება მავნებლების წინააღმდეგ, მცენარეთა სოკოვანი დაავადებების პროფილაქტიკისთვის, ასევე კულტურული მცენარეების ზრდისა და განვითარების ხელშესაწყობად.
ბოტანიკური დახასიათება და გავრცელება
დიდი ჭინჭარი (Urtica dioica), რომელსაც ყოველდღიურობაში ჩვეულებრივ ჭინჭარს ვუწოდებთ ჭინჭრისებრთა (Urticaceae) ოჯახის მრავალწლოვანი, ფესურიანი ბალახოვანი მცენარეა. მას ახასიათებს გრძელი, ძლიერი და დატოტვილი მიწისქვეშა ფესურა, აგრეთვე სწორმდგომი, ოთხწახნაგოვანი ღეროები, რომელთა სიმაღლე 60–150 სმ-ს აღწევს. ღეროები და ფოთლები უხვად არის დაფარული სპეციალური მწველი ბუსუსებით, რომლებიც შეიცავს ჭიანჭველმჟავას, აცეტილქოლინსა და ჰისტამინს.
ფოთლები მორიგეობითაა განლაგებული, გრძელყუნწიანია, გულისებრი ან კვერცხისებრი ფორმის, ზოგჯერ ლანცეტისებრი. მათი კიდეები მსხვილად დაკბილულია, შეფერილობა კი მუქი მწვანეა. ჭინჭარი ორსახლიანი მცენარეა, რაც სახეობის ლათინურ სახელწოდებაშიც აისახება (dioica — ორსახლიანი). მისი წვრილი, მომწვანო ყვავილები შეკრებილია საგველა ყვავილედებად, რომლებიც ფოთლის უბეებიდან ვითარდება და ხშირად ქვემოთ არის დახრილი.
ჭინჭარი ყვავილობს ივნისიდან სექტემბრამდე, ხოლო ნაყოფი — მცირე ზომის კაკლუჭა — ზაფხულის ბოლოსა და შემოდგომაზე მწიფდება. მცენარის ბუნებრივი გავრცელების არეალი მოიცავს ევრაზიასა და ჩრდილოეთ ამერიკას. იგი ძირითადად ნაყოფიერ, აზოტით მდიდარ ნიადაგებზე იზრდება: ტყისპირებში, მდინარის ნაპირებზე, ბაღებში, ნასახლარებსა და ადამიანის საქმიანობით დარღვეულ ადგილებში. საქართველოში გავრცელებულია ყველა რეგიონში, დაბლობიდან საშუალო და მაღალმთიან ზონებამდე.
ქიმიური შემადგენლობა და მოქმედების მექანიზმი
ჭინჭრის მცენარეთა დაცვისა და ზრდის მასტიმულირებელი თვისებები მისი მრავალფეროვანი ქიმიური შემადგენლობით არის განპირობებული. მცენარე შეიცავს აზოტსა და რკინას, A, C, K და B ჯგუფის ვიტამინებს, ორგანულ მჟავებს, ფლავონოიდებს, მთრიმლავ ნივთიერებებს, ქლოროფილსა და სხვადასხვა მიკროელემენტს, მათ შორის კალიუმს, კალციუმსა და მაგნიუმს.
მავნებლების წინააღმდეგ გამოყენებისას ჭინჭრის ექსტრაქტები შეიძლება მოქმედებდეს როგორც შემაფრთხობელი საშუალება (რეპელენტი) და კონტაქტური ინსექტიციდი. ნიადაგსა და მცენარის ფოთლებზე გამოყენებისას კი ისინი ხელს უწყობს მცენარის ზრდა-განვითარებას, აძლიერებს მის ბუნებრივ დამცავ მექანიზმებს და გამოიყენება სოკოვანი სპორების გავრცელების შესამცირებლად.
ნედლეულის შეგროვება, შრობა და შენახვა
- შეგროვება: მცენარეული პრეპარატების დასამზადებლად გამოიყენება ჭინჭრის ახალგაზრდა, მწვანე ნაწილები — ფოთლები და ყვავილოვანი წვეროები. შეგროვება რეკომენდებულია ყვავილობის დაწყებამდე ან მისი დასაწყისში (მაისი-ივნისი), როდესაც ფოთლებში საკვები და ბიოლოგიურად აქტიური ნივთიერებების მაღალი შემცველობაა. შეგროვებისას აუცილებელია დამცავი ხელთათმანების გამოყენება.
- შრობა: შეგროვებული მცენარეული მასალა უნდა გაშრეს ჩრდილში, მშრალ და კარგად განიავებულ სივრცეში, მაგალითად, სხვენში ან ფარდულში. ნედლეული თხელ ფენად უნდა გაიშალოს ქაღალდზე ან ქსოვილზე.
- შენახვა: გამხმარი ჭინჭარი ინახება ქაღალდის პარკებში ან მუყაოს ყუთებში, მშრალ და ბნელ ადგილას. შენახვის ვადა 1–2 წელია.
მოქმედების სპექტრი
ჭინჭრისგან მომზადებული ნაყენები და ფერმენტირებული ექსტრაქტები (ჭინჭრის თხევადი სასუქი) ორგანულ მეურნეობაში სხვადასხვა დანიშნულებით გამოიყენება.
მავნებლები:
- ბუგრები;
- ტკიპები;
- ფრთათეთრები;
- ახალგაზრდა მუხლუხოები.
დაავადებები და მცენარის საერთო მდგომარეობა:
- ფიტოფტოროზი და ნაცარი — პროფილაქტიკური შესხურებისას;
- ქლოროზი და საკვები ელემენტების დეფიციტი — აზოტისა და რკინის ნაკლებობის შემთხვევაში;
- ნიადაგის მიკროფლორის გააქტიურება და მცენარის ზრდის ხელშეწყობა.
დამზადებისა და გამოყენების წესი
1. ჭინჭრის ფერმენტირებული ექსტრაქტი („ჭინჭრის სითხე“ ზრდისა და მცენარეთა დაცვისთვის)
- შემადგენლობა: 1 კგ ახალი ან 200 გ გამხმარი, დაქუცმაცებული ჭინჭარი; 10 ლ წყალი (სასურველია წვიმის ან წინასწარ შემთბარი წყალი).
- მომზადება: დაქუცმაცებული ჭინჭარი მოათავსეთ პლასტმასის ან ხის ჭურჭელში, დაასხით წყალი და დააფარეთ თავსახური ისე, რომ ჰაერის გასასვლელი დარჩეს. ჭურჭელი 1–2 კვირით დადგით მზიან ადგილას. მასა ყოველდღიურად მოურიეთ. დუღილის დასრულების შემდეგ, როდესაც სითხე გამუქდება და ქაფის წარმოქმნა შეწყდება, ექსტრაქტი მზად იქნება.
- გამოყენება: ფოთლებზე შესასხურებლად ექსტრაქტი გააზავეთ წყალში 1:10 თანაფარდობით, ხოლო მცენარის ძირში მოსარწყავად — 1:20 თანაფარდობით.
2. ჭინჭრის სწრაფი ცივი ნაყენი (ბუგრების წინააღმდეგ)
- შემადგენლობა: 1 კგ ახალი ჭინჭარი; 10 ლ წყალი.
- მომზადება: დაქუცმაცებულ ჭინჭარს დაასხით წყალი და გააჩერეთ 24 საათის განმავლობაში. ნაყენი არ უნდა დადუღდეს. მომზადების შემდეგ სითხე გადაწურეთ.
- გამოყენება: ბუგრების წინააღმდეგ ნაყენი მცენარეებს გაუზავებლად შეასხურეთ.
უსაფრთხოების წესები და გამოყენების შეზღუდვები
მცენარის დაზიანების რისკი: ფერმენტირებული ექსტრაქტის ზედმეტად მაღალი კონცენტრაციით გამოყენებამ შეიძლება ნაზი ფოთლები დააზიანოს. ამიტომ აუცილებელია მითითებული განზავების პროპორციების დაცვა.
მოსავლის აღებამდე პერიოდი: დამუშავებიდან მოსავლის აღებამდე რეკომენდებულია 3–5-დღიანი ინტერვალის დაცვა.
ნიადაგის მჟავიანობა: ჭინჭრის ექსტრაქტების რეგულარულმა გამოყენებამ შესაძლოა გარკვეული გავლენა მოახდინოს ნიადაგის ქიმიურ შედგენილობასა და რეაქციაზე. ამიტომ მათი გამოყენება ზომიერად არის რეკომენდებული.
ფოტო: აგროკავკასია / AI
გამოყენებული წყაროები:
კარლო ბუაჩიძე — „პესტიციდური აქტივობის მცენარეები“.
D. A. Dodia, I. S. Patel, G. M. Patel — Botanical Pesticides for Pest Management.
შენიშვნა: სტატიას აქვს საინფორმაციო-შემეცნებითი ხასიათი და არ წარმოადგენს აგრონომიულ რეკომენდაციას. მცენარეული ნაყენებისა და სხვა ბიოპრეპარატების მომზადებისა და გამოყენებისას აუცილებელია უსაფრთხოების წესების დაცვა და შესაბამისი სპეციალისტების რეკომენდაციების გათვალისწინება.
