ჯიჯლაყა (ამარანტი) – უძველესი კულტურა თანამედროვე ბაზრით

ამარანტი (ლათ. Amaranthus) მსოფლიოში ერთ-ერთ ყველაზე მრავალმხრივ სასოფლო-სამეურნეო კულტურად ითვლება. მისი სხვადასხვა სახეობა გამოიყენება როგორც მარცვლეულის, ფოთლოვანი ბოსტნეულის, ცხოველთა საკვებისა და დეკორატიული მცენარის სახით.

მაღალი კვებითი ღირებულებისა და მზარდი მოთხოვნის ფონზე, ამარანტი სულ უფრო ხშირად განიხილება როგორც საინტერესო ნიშური კულტურა თანამედროვე აგრობიზნესისთვის.

რატომ იზრდება ამარანტის პოპულარობა?

საქართველოში ჯიჯლაყას სახელი ბევრისთვის სარეველა მცენარესთან ასოცირდება. თუმცა მსოფლიოს მრავალ ქვეყანაში მისი კულტურული ფორმები მაღალღირებულ სასოფლო-სამეურნეო კულტურად ითვლება. ბოლო ათწლეულებში ამარანტმა (Amaranthus) განსაკუთრებული პოპულარობა მოიპოვა ჯანსაღი კვების პროდუქტების ბაზარზე, სადაც მას მაღალი კვებითი ღირებულებისა და მრავალმხრივი გამოყენების გამო აფასებენ.

ამარანტი ერთ-ერთი უძველესი კულტურაა, რომელსაც ცენტრალურ და სამხრეთ ამერიკაში ათასობით წლის წინ მოჰყავდათ. დღეს კი ის მსოფლიოს სხვადასხვა ქვეყანაში როგორც სასურსათო, ისე საკვები და ტექნიკური დანიშნულებით გამოიყენება. მზარდი მოთხოვნის ფონზე, ამარანტი სულ უფრო ხშირად განიხილება როგორც პერსპექტიული ნიშური კულტურა.

ამარანტის მთავარი უპირატესობა მისი კვებითი ღირებულებაა. მარცვალი მდიდარია ცილებით, ბოჭკოებით, კალციუმით, რკინითა და სხვა მინერალებით. განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს იმ ფაქტს, რომ ამარანტი ბუნებრივად არ შეიცავს გლუტენს, რის გამოც ის მოთხოვნადია სპეციალური კვების პროდუქტების წარმოებაში.

კულტურის მიმართ ინტერესს მისი მრავალმხრივი გამოყენებაც განაპირობებს. ამარანტისგან ამზადებენ ფქვილს, ბურღულეულს, პურს, ენერგეტიკულ ბატონებს, სასმელებსა და სხვადასხვა გადამუშავებულ პროდუქტს. ზოგიერთი სახეობა გამოიყენება როგორც ბოსტნეული კულტურა, ხოლო მწვანე მასა ცხოველთა საკვებადაც გამოიყენება.

ამარანტის ზოგიერთი სახეობა

მარცვლოვანი ამარანტი

• Amaranthus cruentus (მეწამული ამარანტი);
• Amaranthus hypochondriacusAmaranthus caudatus (კუდიანი ამარანტი).

დეკორატიული ამარანტი (მშვენიერი ყვავილებითა და ფოთლებით)

• Amaranthus caudatus (ჯიში „Love-lies-bleeding“ / ჩამოკიდებული ყვავილედებით);
• Amaranthus tricolor (სამფეროვანი ამარანტი / ცნობილია როგორც „Joseph’s coat“);
• Amaranthus cruentus (ზოგიერთი დეკორატიული წითელფოთოლა ჯიში).

ამარანტი საბოსტნე (საკვები ფოთლებისთვის)

• Amaranthus tricolor (საბოსტნე/საჭმელი ამარანტი);
• Amaranthus blitumAmaranthus dubiusAmaranthus cruentus (ახალგაზრდა ფოთლები გამოიყენება საკვებად).

ამარანტი როგორც მარცვლოვანი კულტურა

მიუხედავად იმისა, რომ ბოტანიკური თვალსაზრისით ამარანტი ნამდვილ მარცვლოვან კულტურებს არ მიეკუთვნება, მისი თესლი მსოფლიოში ფართოდ გამოიყენება მარცვლეულის მსგავსად. სწორედ ამიტომ მას ხშირად „ფსევდომარცვლეულსაც“ (Pseudocereal) უწოდებენ.

ამარანტის მარცვალი მცირე ზომისაა, თუმცა გამოირჩევა მაღალი კვებითი ღირებულებით. იგი შეიცავს მნიშვნელოვან რაოდენობას ცილებს, ბოჭკოებს, მინერალებსა და ამინომჟავებს. განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა ლიზინის შემცველობას, რომელიც ბევრ ტრადიციულ მარცვლეულში შედარებით მცირე რაოდენობით გვხვდება.

დღეს ამარანტის მარცვალი გამოიყენება ფქვილის, ბურღულეულის, ფანტელების, პურის, საკონდიტრო ნაწარმისა და სხვადასხვა ფუნქციური საკვები პროდუქტის წარმოებაში. მსოფლიოს რიგ ქვეყნებში პოპულარულია მოხალული ამარანტიც, რომელიც გარეგნულად პატარა პოპკორნს ჰგავს.

ჯანსაღი კვების ინდუსტრიის განვითარებასთან ერთად, ამარანტი სულ უფრო ხშირად განიხილება როგორც ალტერნატიული მარცვლოვანი კულტურა, რომელსაც შეუძლია მაღალი კვებითი ღირებულების მქონე პროდუქტების წარმოებაში მნიშვნელოვანი ადგილი დაიკავოს.

საბოსტნე ამარანტი

ამარანტის ზოგიერთი სახეობა მსოფლიოში ფართოდ არის გავრცელებული როგორც ფოთლოვანი ბოსტნეული. ახალგაზრდა ფოთლები და ნაზი ღეროები საკვებად გამოიყენება აზიის, აფრიკის, ცენტრალური და სამხრეთ ამერიკის მრავალ ქვეყანაში.

ფოთლები მდიდარია ვიტამინებით, მინერალებითა და ანტიოქსიდანტებით. მათ ხშირად იყენებენ სალათებში, წვნიანებში, ჩაშუშულ კერძებსა და სხვადასხვა ტრადიციულ რეცეპტებში. გემოთი ახალგაზრდა ფოთლები გარკვეულწილად ისპანახს მოგვაგონებს, რის გამოც ზოგიერთ ქვეყანაში ამარანტს „ტროპიკულ ისპანახსაც“ უწოდებენ.

საბოსტნე ამარანტის ერთ-ერთი უპირატესობა სწრაფი ზრდაა. ხელსაყრელ პირობებში მცენარე მოკლე დროში ივითარებს დიდ მწვანე მასას, რაც სეზონის განმავლობაში რამდენიმე მოსავლის აღების შესაძლებლობას იძლევა.

ბოლო წლებში საბოსტნე ამარანტის მიმართ ინტერესი გაიზარდა ორგანული და ჯანსაღი კვების სექტორშიც. სწორედ ამიტომ, მსოფლიოს სხვადასხვა ქვეყანაში იგი განიხილება არა მხოლოდ ტრადიციულ საკვებ კულტურად, არამედ მაღალი კვებითი ღირებულების მქონე თანამედროვე პროდუქტად.

დეკორატიული ამარანტი

ამარანტის ზოგიერთი სახეობა და ჯიში განსაკუთრებული დეკორატიული ღირებულებით გამოირჩევა. მცენარის მთავარი ღირსება მისი თვალშისაცემი ყვავილედებია, რომლებიც შეიძლება იყოს წითელი, შინდისფერი, იისფერი, ოქროსფერი ან მწვანე შეფერილობის.

განსაკუთრებული პოპულარობით სარგებლობს ე.წ. „ჩამოშვებული ამარანტი“ (Amaranthus caudatus), რომლის გრძელი, კასკადურად ჩამოკიდებული ყვავილედები ბაღებსა და ლანდშაფტურ კომპოზიციებში ეფექტურ ვიზუალურ აქცენტს ქმნის. სწორედ ამ უჩვეულო გარეგნობის გამო მას ზოგჯერ „მელას კუდსაც“ უწოდებენ.

დეკორატიული ამარანტი ფართოდ გამოიყენება პარკების, კერძო ბაღებისა და ყვავილების კომპოზიციების გასაფორმებლად. მცენარე კარგად იტანს ზაფხულის სიცხეს და ხანგრძლივი ყვავილობით გამოირჩევა, რაც მის პოპულარობას კიდევ უფრო ზრდის.

ბევრი დეკორატიული სახეობა მხოლოდ ლამაზი გარეგნობით არ შემოიფარგლება. მათი ფოთლები და თესლი ხშირად საკვებადაც გამოიყენება, რის გამოც ამარანტი ერთ-ერთ იმ მცენარედ ითვლება, რომელიც დეკორატიულ, სასურსათო და აგრონომიულ ღირებულებას ერთდროულად აერთიანებს.

მსოფლიო ბაზარი და წარმოება

ამარანტი ჯერ კიდევ ნიშურ კულტურად ითვლება, თუმცა მისი წარმოება მსოფლიოს მრავალ ქვეყანაში იზრდება. ყველაზე ფართოდ იგი გავრცელებულია მექსიკაში, პერუში, ბოლივიაში, ინდოეთში, ნეპალში, ჩინეთსა და აშშ-ში. განსაკუთრებული მოთხოვნა შეინიშნება იმ ბაზრებზე, სადაც იზრდება ინტერესი გლუტენისგან თავისუფალი და ფუნქციური საკვები პროდუქტების მიმართ.

მსოფლიო მასშტაბით ამარანტის ზუსტი წარმოების სტატისტიკა რთულად დასადგენია, რადგან ბევრ ქვეყანაში იგი სხვა მარცვლოვან კულტურებთან ერთად აღირიცხება. მიუხედავად ამისა, საერთაშორისო ბაზრის კვლევები აჩვენებს, რომ ამარანტზე დაფუძნებული პროდუქტების ბაზარი ყოველწლიურად იზრდება და მოთხოვნას განსაკუთრებით ჯანსაღი კვების სექტორი განაპირობებს.

ბოლო წლებში მნიშვნელოვნად გაფართოვდა ამარანტის გადამუშავების მიმართულებებიც. თუ ადრე კულტურა ძირითადად ადგილობრივ მოხმარებას უკავშირდებოდა, დღეს მისგან წარმოებული პროდუქცია საერთაშორისო ვაჭრობის ნაწილად იქცა. განსაკუთრებით მოთხოვნადია ორგანული ამარანტი და მისგან დამზადებული პრემიუმ კატეგორიის საკვები პროდუქტები.

შეიძლება თუ არა ამარანტი საინტერესო კულტურა იყოს საქართველოსთვის?

საქართველოს კლიმატური პირობების ნაწილი ამარანტის მოყვანისთვის საკმაოდ ხელსაყრელია. კულტურა შედარებით კარგად იტანს გვალვას, ადაპტირდება სხვადასხვა ნიადაგურ პირობებთან და ხასიათდება სწრაფი ზრდით. სწორედ ამიტომ იგი შესაძლოა საინტერესო ალტერნატივად იქცეს იმ ფერმერებისთვის, რომლებიც მაღალი დამატებითი ღირებულების მქონე კულტურებს ეძებენ.

თუმცა, როგორც სხვა ნიშური კულტურების შემთხვევაში, წარმატება მხოლოდ წარმოებაზე არ არის დამოკიდებული. გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვს ბაზრის სწორ შეფასებას, რეალიზაციის არხების მოძიებასა და პროდუქტის პოზიციონირებას. მსოფლიო გამოცდილება აჩვენებს, რომ ამარანტის ყველაზე დიდი ეკონომიკური პოტენციალი სწორედ გადამუშავებულ პროდუქტებშია.

დღეს ამარანტი ჯერ კიდევ ვერ კონკურირებს ისეთ მასობრივ კულტურებს, როგორიცაა ხორბალი ან სიმინდი, მაგრამ მისი პოპულარობის ზრდა ცხადყოფს, რომ მომხმარებლების ინტერესი ალტერნატიული და მაღალი კვებითი ღირებულების მქონე პროდუქტების მიმართ მომავალშიც გაგრძელდება.

საინტერესო ფაქტი

აცტეკებისა და სხვა ძველი ამერიკული ცივილიზაციებისათვის ამარანტი ერთ-ერთი ძირითადი სასურსათო კულტურა იყო. ისტორიკოსების შეფასებით, გარკვეულ რეგიონებში მისი მნიშვნელობა სიმინდის მნიშვნელობასაც კი უტოლდებოდა.

ავტორი: მალხაზ ხაზარბეგიშვილი
გამოყენებული რესურსი: Whole Grains Council