სელი — ჩვეულებრივი სელის მოყვანა, მოვლა, გამოყენება

2772 Views Comment Off

I. სელი ზოგადი ნაწილი

1.ზოგადი დახასიათება

ჩვეულებრივი სელი — Linum usitatissimum L. მიეკუთვნება Linaceae — ს ოჯახს.

იგი  ერთწლოვანი ბალახოვანი მცენარეა. ღერო სწორმდგომია ხშირფოთლიანი, 60-120 სმ , იშვიათად 150 სმ სიმაღლის. ფოთლები ხაზურ-ლანცეტა ფორმის, შიშველი, წაწვეტებული.

ფოთლები ხაზურაა ან ხაზურა-ლანცეტისებურია, წაწვეტებული, 3 ძარღვიანი,მჯდომარე, მთლიანი, 2-3 სმ სიგრძის და 2-4 მმ სიგანის,დაფარულია ცვილის ნაფიფქით.

ყვავილები ღეროს წვეროზე შეკრებილია საგველად.ყვავილი წვრილსა და გრძელ ყვავილის ყუნწებზეა განლაგებული. ყვავილის ფურცელი 5-ია, უკუკვერცხისებური, ლურჯი ან მოცისფრო-ლურჯი; იგი ჯამზე უფრო გრძელია.

ნაყოფი მრავალთესლიანი სფეროსებრი კოლოფია, იხსნება ხუთ ადგილას. თესლები ღიადარიჩისფერია, მბზინავი, შესველებისას ლორწოიანდება. თითოეულ კოლოფში 10-მდე თესლია.

ყვავილობს ივნის-აგვისტოში.მწიფდება სექტემბერში.

2. გავრცელება 

ჩვეულებრივ სელი კულტურული მცენარეა. მის მოშენებას აწარმოებს მრავალი ქვეყანა. სელის კულტურული სახეობა უძველესი ბოჭკოვანი მცენარეა, რომელსაც აწარმოებენ ევროპის ქვეყნებში, ხმელთაშუაზღვის და სამხრეთ-დასავლეთ აზიის რაიონებში.

საქართველოს ფლორაში აღწერილია ველურადმოზარდი სელის 5 სახეობა. ოფიცინალური სახეობა ბუნებრივად კი არ გვხვდება. სელის სხვადასხვა სახეობები გვხვდება ნათესებსა და ნაგავზე როგორც სარეველა.

3. ნედლეული

ნედლეულია სელის თესლი — Semen Lini. სელის თესლები კვერცხისებრი ფორმისაა, ერთი მხრიდან წაწვეტებული, მეორედან — მომრგვალებული.სიგრძით 6 მმ-მდე, სისქით 3 მმ. თესლის ზედაპირი გლუვია, პრიალა, ღია ყავისფერი . უსუნოა, ლორწოვან-ზეთოვანი გემოთი.

ზეთის მისაღებად თესლს წინასწარ ამტვრევენ სპეციალური მანქანით. სელის ზეთს იღებენ დამტვრეული თესლების ცხელი დაწნეხვით. იგი ქარვისფერი, ადვილად შრობადი, გამჭირვალე სითხეა; აქვს სპეციფიკური სუნი და გემო. სამხრეთის რეგიონების, მათ შორის სამცხის ზეთი, ნაკლებ შრობადია და სამედიცინო და საკვები მოიზნით იყენებენ. ჩრდილოეთის ქვეყნებში მოწეული სელის ზეთი სწრაფად შრება. მათ თექნიკაში იყენებენ. სელის ზეთის მჟავური რიცხვი 5-ს არ უნდა აღემატებოდეს.

4. ქიმიური შემადგენლობა

სელის ყველა სახესხვაობის თესლი შეიცავს ლორწოვან ნივთიერებებს (10%), შრობად ცხიმოვან ზეთებს (30-40%), ცილოვან ნივთიერებებს (18-33%), ენზიმებს, სტერინებს, ციანოგენურ გლიკოზიდ ლინამარინს (1,5%) და მინერალურ ნივთიერებებს.ლორწოს ჰიდროლიზისას მიიღება არაბინოზა, ქსილოზა, გალაქტოზა, რამნოზა, გალაქტურონის მჟავა. საერთოდ, შემადგენლობა მკვეთრად იცვლება

ჯიშების და განსაკუთრებით მოშენების რეგიონების მიხედვით .მაგ., მცენარის ჩრდილოეთისაკენ გადაადგილების თესლის შემადგენლობაში პირდაპიროპორციულად მატულობს ლინოლისა და ლინოლენის მჟავების ტრიგლიცერიდების, აგრეთვე იოდის რაოდენობა.

„ცხიმი შედგება ოლეინის, ლინოლის, ლინოლენის მჟავების ტრიგლიცერიდებისაგან, მცირე რაოდენობით არის ნახევრად უჯერი ცხიმოვანი მჟავები (არაქიდინის და სხვა.) თესლებში ზეთის შემცველობა მერყეობს 24-44 % ფარგლებში, რაც დამოკიდებულია სელის სახესხვაობაზე, ზრდის კლიმატურ-გეოგრაფიულ პირობებზე, ნიადაგზე. კიდევ უფრო დიდი განსხვავება შეიმჩნევა ზეთის თვისობრივ შემცველობაშიც“.

II. კულტივირება

1. ნიადაგის შერჩევა და მომზადება

სელი ნესტის მოყვარული მცენარეა, რომელიც კარგად ვითარდება ზომიერი კლიმატის

პირობებში, შერჩეული ნაკვეთი დაცული უნდა იყოს ქარებისაგან. გამოუსადეგარია ბორცვიანი ადგილები, აგრეთვე ჩაღრმავებული ადგილები. მოსავლიანობის გაზრდის მიზნით მნიშვნელოვანია ნოყიერი ნიადაგების შერჩევა ან მათი განაყიერება. ერთი და იგივე ადგილას სელის მოშენება რეკომენდირებულია 6-7 წელს.

სელის კულტურისათვის გამოუსადეგარია ქვიშიანი, მსუბუქი ნიადაგები, ასევე თიხნარი და კირიანი, ტორფიანი ნიადაგები.

შერჩეულ ნიადაგს ღრმად დაამუშავებენ და გაწმინდავენ სარეველებისგან. გაზაფხულზე ნიადაგს გააფხვიერებენ და ზედაპირს მოასწორებენ. ნიადაგის განოყიერება უმჯობესია წინამორბედი კულტურის ქვეშ მოხდეს. განოყიერება მიზანშეწონილია ნაკელით და მინერალური სასუქებით. მინერალური სასუქებიდან რეკომენდირებულია სუპერფოსფატის გამოყენება. მიზანშეუწონელია აზოტოვანი სასუქების გამოყენება.

ძალზე სასარგებლოა ხის ნაცარის გამოყენება, რომელიც შეიცავს კალიუმს, ფოსფორმჟავას და კირს.

სელი მიეკუთვნება ისეთ კულტურას, რომელიც ვეგეტაციის შემდეგ ნიადაგს სტოვებს საკვები ნივთიერებებისაგან გამოფიტულ. ამიტომ, სელის ნაკვეთი მოსავლის აღების შემდეგ უნდა განოყიერდეს, რათა მეორე წელს მოსავლიანობა მაღალი იყოს.

2. გამრავლება

სელის გამრავლება შესაძლებელია თესლით. თესლი უნდა იყოს წინაწარ კარგად გასუფთავებული, მასში არ უნდა ერიოს სხვა მცენარეთა და სარეველების თესლები. თესლის ხარისხს განსაზღვრავს თესლის სისუფთავის ხარისხი და აღმოცენების უნარი.

დათესვის ნორმაა 36-46 კგ/ჰა-ზე. დათესვა ხდება თესლის მობნევით. ჩათესვის სიღრმეა 1-2 სმ. დათესვა შესაძლებელია ადრე გაზაფხულზე, ჰაერის დათბობის შემდეგ. დათესვის შემდეგ ნიადაგის ზედაპირს მოასწორებენ, რაც ხელს უწყობს აღმოცენების თანაზომიერ განვითარებას.

აღმონაცენი შესამჩნევი გახდება 4-10 დღეში. წვიმების შემთხვევაში ნიადაგის ზედაპირზე ქერქის წარმოქმნისას საწიროა მისი ზედაპირის მოსწორება, რათა აღმონაცენის განვითარება არ შეფერხდეს.

3. მოვლა 

მოვლის ღონისძიებებიდან აღსანიშნავია გამრგვლა. გამარგვლა საჭიროა ფრთხილად, რათა ახალგაზრდა აღმონაცენი არ დაზიანდეს. პირველ გამარგვლას აწარმოებენ, როდესაც მცენარის სიმაღლე 9-13 სმ-ია.

თესლის მომწიფებამდე პერიოდი 14-15 კვირას გრძელდება.

4. ნედლეულის შეგროვება

სელის მოსავლის აღებას იწყებენ ნაყოფების ტექნიკური სიმწიფისას. იღებენ კომბაინებით, აშრობენ და ასუფთავებენ გადამამუშავებელ სპეციალურ პუნქტებში, სადაც არის მაშრობი აგრეგატები და სხვა ტექნიკური აღჭურვილობა. თესლებს გამოცეხვავენ და მიჰყავთ სათანადო კონდიციამდე.

სამკურნალო ნედლეულს წარმოადგენს თესლი. მას აგროვებენ ყვითელი სიმწიფის ფაზაში. სელის შეგროვება შესაძლებელია მექანიზებულად, რომლის დროსაც ძირიანად თხრიან მას, შეკრავენ ძნებად და აშრობენ. გამშრალ ნაყოფებს გალეწავენ.

ნედლეულს გააჩნია შემდეგი სახე: იგი კვერცხისებური ფორმისაა, ერთი ბოლო წამახვილებულია, მეორე მხარე მომრგვალებული. თესლის სიგრძე 4-6 მმ-ია, სიგანე 2-3მმ. თესლის ზედაპირი მბზინავია, ლუპით შეიმჩნევა წვრილი ამოზნექილობა, თითქმის გლუვია, მოყვითალო-მურა, ღია ყვითლად გამოხატული თესლის ნაწიბურით. შესველებისას თესლები ლორწოიანდება. სუნი არა აქვს, გემო ლორწოვან-ზეთოვანია.

5. გამოყენება ოფიცინალურ მედიცინაში

ამზადებენ Mucilago seminis Lini, რომელიც გამოიყენება როგორც შემომგარსველი საშუალება. ოფიცინალური მედიცინა იყენებს თესლის ქატოს (Farina Lini). ქატოს ასველებენ ცხელი წყლით და ცხელ საფენებს იდებენ დამწვარ კანზე, როგორც დამარბილებელს. იყენებენ ლინიმენტების სახითაც. სელის ზეთებიდან ამზადებენ პრეპარატ ლინეთოლს.

სელის ზეთისაგან მზადდება პრეპარატი ლინეთოლი. ის წარმოადგენს უჯერი ცხიმოვანი მჟავების ეთილის ეთერების ჯამურ პრეპარატს, ნაჯერი მჟავების მცირე მინარევით (9-11%). ადრე ლინეთოლს უნიშნავდნენ ათეროსკლეროზის პროფილაქტიკისა და მკურნალობისათვის — შიგნით მისაღებად და დამწვრობისა და კანის სხივური დაზიანებისას — გარედან.

ამჟამად დადგენილია, რომ მცენარეული ესენციალური — შეუცვლელი უჯერი ცხიმოვანი მჟავები — ოლეინის, პალმიტინის, ლინოლის, ლინონელის, რომელიც მცირეა ცხოველურ ზეთებში, მათშივე არსებულ ფიტოსტერინებთან ტოკოფეროლთან (ვიტამინი F) ერთად თრგუნავენ ათეროსკლეროზის განვითარებას.

ისინი ამავდროულად ადამიანის ორგანიზმში წარმოადგენენ პროსტაგლანდინების სინთეზის ბუნებრივ წინამორბედებს. პროსტაგლანდინები კი მოქმედებენ ცხიმოვან ცვლაზე, აგანიერებენ ბრონქებს და საშვილოსნოს, ამცირებენ ინფარქტის რისკს. ლინეთოლი შედის რამდენიმე აეროზოლურ პრეპარატში, ამზადებენ ლინეთოლის 5% საცხსაც.

ლალი დათეშიძე, ვასილ შენგელია
წყარო: www.medgeo.net

Share Button

Related Articles

კარტლისი — აგროტექნოლოგიები
კარტლისი — აგროტექნოლოგიები
თქვენი რეკლამა
თქვენი რეკლამა
ტრაქტორი — ფერმერთა აპლიკაცია
ტრაქტორი — ფერმერთა აპლიკაცია
აგროსფერო
აგროსფერო
კლაასი
კლაასი
თქვენი სარეკლამო ბანერი
თქვენი სარეკლამო ბანერი
Georgian Dairy
Georgian Dairy
აგრორჩევები
აგროკავკასია FB